«Ο Μεσαίωνας είναι μια ανάμνηση του μέλλοντος»

Η τελευταία φορά που συγκινήθηκα με μια ολοκληρωμένη αφήγηση ήταν… όταν ξαναδιάβασα πρόσφατα, τριάντα χρόνια μετά την πρώτη ανάγνωση, το «Μόμπι Ντικ» του Χέρμαν Μέλβιλ. Είχε τύχει να παρακολουθήσω σε γνωστό συνδρομητικό κανάλι μια μέτρια, νέα ταινία που στηριζόταν στο έργο. Ηταν τέτοια η απογοήτευσή μου, ώστε αποφάσισα να επανέλθω στο ογκώδες μυθιστόρημα που θεωρείται ένας κολοσσός της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Ο Α.Κ. Χριστοδούλου έχει πετύχει την αρτιότερη μετάφρασή του στον κόσμο. Με εργασία δέκα χρόνων και εξαντλητική ανάλυση λέξη προς λέξη ο επιφανής συμπολίτης μου, που με τιμά με τη φιλία του, απέδωσε έξοχα την αυταπάτη και την τραγικότητα της ανθρώπινης φύσης. Διαβάζοντας διαπίστωσα ότι τα υψηλά του νοήματα τώρα είχαν πολλαπλασιαστεί και άλλα είχαν μεταμορφωθεί. Το έργο διαθέτει μια δυναμική που του επιτρέπει να μεταλλάσσεται ανάλογα με τον βαθμό ωριμότητας του αναγνώστη αποκαλύπτοντας ολοένα και περισσότερα μυστικά.

Μία από τις αρχές που πρέπει να σέβεσαι στο ιστορικό μυθιστόρημα είναι το να παραδεχθείς ότι αυτό το απαιτητικό είδος της λογοτεχνίας θέτει τους όρους του, με πρώτον να αποφύγεις τη σκόπελο να μετατραπείς σε πρακτικό ιστορικό, σε παλιάς κοπής «ιστοριοδίφη» αναμασώντας εκλαϊκευμένα κάποια κεφάλαια ιστορίας και πνίγοντας τη μυθιστορία και τους ήρωές σου που είχες αρχικά εμπνευστεί. Η ιστορία είναι ο καμβάς. Ασφαλώς είναι απαραίτητο να είναι ακριβής, στυλιζαρισμένος και καλής ποιότητας. Αλλά τα χρώματα, τα πινέλα, η έμπνευση και εν τέλει το έργο που θα δημιουργηθεί πάνω σε αυτόν τον καμβά πρέπει να είναι αποκλειστικά και διακριτά δημιούργημά σου.

Αυτό που ανακάλυψα για την ιστορική περίοδο στους «Ιππότες του ουρανού» ήταν το πώς μια αβυσσαλέα πορεία χιλιάδων ρωμαϊκών μιλίων, ένα οδοιπορικό τριών αντρών, ένας προορισμός, ένα χρέος αναζήτησαν τις μεγάλες απαντήσεις σε ερωτήματα παγκόσμια και διαχρονικά αγγίζοντας τα έσχατα όρια της ανθρώπινης ύπαρξης. Ανησυχούμε αυτή την εποχή. Πάντα πίστευα ότι αν θέλουμε να μάθουμε το μέλλον μας δεν έχουμε παρά να μελετήσουμε το παρελθόν μας. Η πολυετής έρευνά μου για να αντλήσω το απαραίτητο ιστορικό υλικό το επιβεβαίωσε. Ο Μεσαίωνας αντέγραψε με μεγάλη ακρίβεια όσα ζούμε σήμερα… Υπήρξε μια «ανάμνηση του μέλλοντος»… Η «παγκοσμιοποιημένη» ταυτότητα της Α’ Σταυροφορίας σε συνδυασμό με την οικουμενικότητα του Βυζαντίου μοιάζουν με όραμα-διόραση της εποχής μας. Δεν έχουμε παρά να ενδυθούμε τα «φορέματά» τους για να μάθουμε όσα δεν μπορούμε να προβλέψουμε ή να φαντασθούμε.

Το πιο οδυνηρό στη διαδικασία της συγγραφής είναι οι άγριες νύχτες που σε ξυπνούν οι ήρωές σου, γιατί επείγονται να συνεχίσουν.

Τρία βιβλία που θα πρότεινα οπωσδήποτε για μια βιβλιοθήκη Λυκείου θα ήταν η Αγία Γραφή ώστε ακόμη κι αν οι μαθητές δεν πιστεύουν στην ύπαρξη του Θεού να δούνε πώς θα μιλούσε αν υπήρχε. Η «Ιλιάδα» για να μάθουν ότι οι μεγαλειώδεις αρετές και τα θανάσιμα ελαττώματα μπορεί να ανήκουν σε κοινούς θνητούς, σε ήρωες, σε ημίθεους αλλά και σε «θεούς». Οι «Αθλιοι» του Βίκτωρος Ουγκώ για να συναισθανθούν και να ενστερνιστούν όλα όσα μπορεί να επιφυλάσσει η ζωή για έναν άνθρωπο.

Η κριτική που αποδέχομαι αφορά τα πάντα. Κάθε είδους κριτική σε πρώτο χρόνο. Σε δεύτερο χρόνο θα εξετάσω πιο διεξοδικά τι είναι εποικοδομητικό και θα το κρατήσω και τι είναι άνευ ουσίας οπότε και θα το ουδετεροποιήσω. Ωστόσο σε αυτό που δίνω μεγάλη σημασία δεν είναι μόνο στο «τι» αλλά και στο «πώς» εκφράζεται μια κριτική.

Η αυτοκριτική ξεκινάει από κάθε φαινόμενο, κάθε έκφανση της προσωπικότητάς μου. Με κρίνω διαρκώς και για όλα. Στο γράψιμο ξεκινάει αμέσως έπειτα από κάθε λέξη που γράφω. Πρώτος την αμφισβητώ…

Η αρχή ενός κλασικού βιβλίου που ζηλεύω είναι «Ερχόμαστε από μια σκοτεινή άβυσσο· καταλήγουμε σε μια σκοτεινή άβυσσο· το μεταξύ φωτεινό διάστημα το λέμε Ζωή. Ευτύς ως γεννηθούμε, αρχίζει κι η επιστροφή·» Οι πρώτες φράσεις της «Ασκητικής» του Καζαντζάκη στοίχειωσαν μέσα μου όπου και παραμένουν από τα 15 μου όταν πρωτοδιάβασα το αριστούργημα…

Ο Χρόνης Μουστάκας γεννήθηκε στον Βόλο. Το ιστορικό μυθιστόρημα «Οι Ιππότες του ουρανού» (εκδ. Anubis) γράφτηκε στις Βρυξέλλες, όπου ζει την τελευταία δεκαετία.