Ντίκενς εναντίον Netflix

Για ποιον λόγο να διαβάσουμε σήμερα αυτό που λέμε «κλασική λογοτεχνία»; Τι ακριβώς έχει να μας δώσει ένα έργο που γράφτηκε το 1850; Ερωτήματα που αποφάσισα να απαντήσω πρόσφατα κάνοντας μια έρευνα στον παντογνώστη Google. Εκεί, πίσω από δεκάδες άρθρα με τίτλους όπως «Ten reasons why you should read classic literature» ανασύρω μια σειρά από κοινούς σε όλα σχεδόν τα άρθρα λόγους: Πρέπει να διαβάσουμε κλασική λογοτεχνία γιατί αποτελεί έναν τρόπο να μάθουμε για το ιστορικό και πολιτιστικό παρελθόν μας. Γιατί είναι γεμάτη αξίες που θα οδηγήσουν και τη δικιά μας ζωή. Γιατί μας κάνει καλύτερους ανθρώπους. Γιατί είναι μια πρόκληση και τελειώνοντας π.χ. το Πόλεμος και ειρήνη θα αισθανθούμε πως έχουμε καταφέρει κάτι σημαντικό. Δηλαδή μετατρέψαμε την κλασική λογοτεχνία σε μια μορφή βιβλίων αυτοβοήθειας; Ή στην κάλυψη της αδυναμίας μας να διαβάσουμε ένα βιβλίο ιστορίας και να ξεστραβωθούμε για το παρελθόν μας; Ή κάναμε την κλασική λογοτεχνία έναν μαραθώνιο που νιώθουμε καλά όταν τον τελειώνουμε – αλλά όχι όταν τον τρέχουμε;

Αποφάσισα να διαβάσω για δεύτερη φορά τον «Ζοφερό Οίκο» του Καρόλου Ντίκενς σαν μια ελαφριά ανάπαυλα από άλλες αναγνώσεις. Αλλωστε, δεν είχα και τίποτε να δω στο Netflix. Οι δύο σειρές που παρακολουθώ τελευταία, το «Ozark» και το «Better Call Saul» (τη spin-off σειρά του «Breaking Bad»), ήταν σε παύση και βρισκόμουν σε αναμονή νέων επεισοδίων ως τον Μάιο. Ετσι ένα βικτωριανό βιβλίο ~1.500 σελίδων πίστεψα πως θα ήταν ιδανικό για να καλύψει το κενό. Απ’ την πρώτη σελίδα κιόλας ο Ντίκενς στήνει μια σκηνή ιδιαίτερη, κινηματογραφική θα έλεγα, ενός μεγάλου έργου και βυθίζει τον αναγνώστη σε ένα ιδιαίτερο κλειστό και συμπαγές σύμπαν:

«Ομίχλη παντού. Ομίχλη στο πάνω μέρος του ποταμού, που κυλάει ανάμεσα σε πράσινες νησίδες και λιβάδια. Ομίχλη στο κάτω μέρος του ποταμού, που ξεχύνεται μολυσμένος ανάμεσα στα πλοία και στους παράκτιους ρύπους μιας μεγάλης (και βρόμικης) πόλης. Ομίχλη στα βαλτοτόπια του Εσσεξ, ομίχλη στους λόφους του Κεντ. Ομίχλη που χώνεται στις φουφούδες των καρβουνιάρικων. Ομίχλη που απλώνεται στα κατάρτια και ταλαντεύεται στα άρμενα των μεγάλων πλοίων. Ομίχλη που γέρνει στις κουπαστές και στις μικρές βάρκες. Ομίχλη στα μάτια και στους λαιμούς του Ναυτικού Νοσοκομείου του Γκρίνουιτς…»

Κι απ’ την πρώτη κιόλας σελίδα φαίνεται πως η μετάφραση της Κλαίρης Παπαμιχαήλ δίνει στα ελληνικά το πάθος που αξίζει στο βιβλίο και στους χαρακτήρες – τίποτε δε θα ήταν σωστό χωρίς αυτή την αριστοτεχνική μετάφραση. Καθώς προχωρούσε η ανάγνωση, άρχισα να σημειώνω κάποια χαρακτηριστικά – κοινά σε όλα τα βιβλία του Ντίκενς.

• Το σύμπαν. Η αφήγηση είναι κινηματογραφική και λειτουργεί στο πλαίσιο ενός κλειστού σύμπαντος. Τίποτε δεν υπάρχει έξω απ’ το σύμπαν ενώ η απεικόνιση των ηρώων είναι σαφώς καθορισμένη στο πλαίσιο αυτό. Ο Ντίκενς δεν αφήνει κενά στον αναγνώστη και δεν του αφήνει το περιθώριο να σκεφτεί έξω απ’ αυτό που βρίσκει στη σελίδα του. Ολα είναι υπό τον έλεγχό του σαφώς ορισμένα και στατικά.
• Η τύχη. Τα τυχαία γεγονότα είναι καθοριστικά στην πορεία της πλοκής και φαίνεται να ανήκουν στα πιστεύω της ζωής και τη ψυχοσύνθεσης του Ντίκενς. Δεν χρειάζεσαι να είσαι εργατικός, καλός, έξυπνος. Χρειάζεται να έχεις τύχη, τόσο για να προχωρήσει η πλοκή όσο και για να πετύχεις στη ζωή σου.
• Το έγκλημα. Ενα ή περισσότερα εγκλήματα ή θάνατοι είναι επίσης κοινά μες στα έργα του Ντίκενς, λειτουργώντας όχι μόνο σε ένα επίπεδο whodunnit στο έργο, αλλά και δίνοντας έναν αέρα γενικότερου μυστηρίου στην πλοκή.
• Το χιούμορ. Διάσπαρτο μες στις σελίδες ένα ελαφρύ χιούμορ που κάποιες φορές διογκώνεται σε επίπεδο πλάκας και που συνεισφέρει στο να ελαφρύνουν τα θέματα όταν χρειάζεται και να διαλυθεί το βαρύτερο κλίμα.
• Η αγωνία. Από κεφάλαιο σε κεφάλαιο αντιλαμβάνεσαι πως το τέλος σε οδηγεί αυτόματα στην ανάγνωση του επόμενου γιατί βρίσκεσαι σε ένα σημείο που με τίποτε δε θα ήθελες να σταματήσεις την ανάγνωση.
• Η κοινωνική κριτική. Το κείμενο βρίθει από κοινωνικά σχόλια για τη βικτωριανή ζωή τόσο της ανώτατης τάξης όσο και του λαού. Ο Ντίκενς γράφει χωρίς να κρατάει τις γροθιές του για όλους και για όλα – και ειδικά στην περίπτωση του Ζοφερού Οίκου τις γροθιές του τις λαμβάνει το νομικό / δικαστικό σύστημα της Αγγλίας που πάντα βρίσκεται με τις γραφειοκρατικές του διαδικασίες 100 χρόνια πίσω απ’ την πραγματικότητα.
• Ο τρόπος ομιλίας. Κάθε ήρωας έχει έναν χαρακτηριστικό τύπο ομιλίας που είναι τόσο ξεχωριστός ώστε να μπορείς να καταλάβεις τον χαρακτήρα ακούγοντας στο εσωτερικό του αφτιού του αναγνώστη τη φωνή του.
• Οικογένειες με προβλήματα. Οχι δεν είναι προνόμιο αυτό της αμερικανικής μεταμοντέρνας λογοτεχνίας. Οικογένειες με προβλήματα υπήρχαν από την εποχή του Αδάμ και της Εύας και περιγράφονται λαμπρά σχεδόν σε κάθε μυθιστόρημα του Ντίκενς.

Η «ΜΗΤΡΑ» ΓΙΑ ΤΙΣ ΣΕΙΡΕΣ. Τελειώνοντας τη λίστα ξαφνικά αντιλήφθηκα πως όλες οι ιδιαιτερότητες της γραφής του Ντίκενς θα μπορούσαν κάλλιστα να περιγράψουν και το «Better Call Saul» και το «Ozark». Αυτό που διαφαίνεται τελικά είναι πως ειδικά ο Ντίκενς είναι υπεύθυνος για τη συνταγή της επιτυχίας στην αφήγηση των σειρών και φαίνεται η στρατηγική συνταγή του να ακολουθείται με επιτυχία σχεδόν από όλες. Από τo «Sopranos» και το «Mad Men» ως το «Ozark» η συνταγή είναι καθαρός Ντίκενς ντυμένος με το κατάλληλο πλαίσιο και τους κατάλληλους χαρακτήρες. Αντιστρέφοντας δηλαδή το συμπέρασμα η αλήθεια είναι πως ο Ζοφερός Οίκος είναι ένα Better Call Saul του 1850, ενώ όλα τα έργα του Ντίκενς τελικά είναι το Netflix της βικτωριανής εποχής πάνω στις συνταγές του οποίου έχει στηθεί το σημερινό, παρ’ όλο που στην πρώτη ματιά κάτι τέτοιο είναι καλυμμένο. Κι αυτό είναι κάτι παραπάνω από ενδιαφέρον μια που τελικά φτάνει να απαντήσει στη συγκεκριμένη περίπτωση το αρχικό μας ερώτημα:

Γιατί διαβάζουμε την κλασική λογοτεχνία, γιατί διαβάζουμε Ντίκενς, Τολστόι και Ντοστογιέφσκι, εκατόν πενήντα χρόνια αργότερα; Για κανέναν απ’ τους λόγους που είπαμε στην αρχή. Διαβάζουμε γιατί αποτελούν την απόλυτη αναγνωστική απόλαυση, αυτή που στηρίζεται σε όλες τις βασικές αρχές του ανθρώπινου χαρακτήρα και παρά τα χρόνια που πέρασαν από τότε έμειναν αναγνωστικά ζωντανά γιατί κλείνουν μέσα τους όλα όσα θα θέλαμε να περιγράψουμε για μας – αλλά πολλές φορές δεν μπορούμε. Το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να στηθούμε μπροστά από μια οθόνη νιώθοντας συμπάθεια για τον Saul και την Kim ή αντιπάθεια για τον Marty και τη Wendy. Ο συγγραφέας Βαγγέλης Προβιάς σχολίασε στο Facebook: «Οι κλασικοί είναι σαν τους μεγάλους έρωτες. Πέφτεις σε αυτούς με πάθος, λιώνεις, σβήνεις, χάνεσαι και μετά κάποια στιγμή λες “τι του βρήκα του βλάκα”. Ασχετα που ο βλάκας σε έκανε αυτό που είσαι και σε γαλούχησε». Τίποτε δεν θα μπορούσε να είναι πιο κοντινό στην αλήθεια.

Ο Βασίλειος Δρόλιας είναι συγγραφέας. Το τελευταίο του μυθιστόρημα «Ταξίδια με Λάθος Ανθρώπους» μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Κέδρος.