«Ανοιξε» την Πινακοθήκη στο μεγάλο κοινό

Ως κεραυνός εν αιθρία έπεσε χθες το μεσημέρι η είδηση του θανάτου της επί 30 χρόνια διευθύντριας της Εθνικής Πινακοθήκης, Μαρίνας Λαμπράκη – Πλάκα. Ακούραστη και όρθια σχεδόν ως την τελευταία στιγμή ετοίμαζε τις λεπτομέρειες της επικείμενης έκθεσης – αφιέρωμα στο έργο του Κωνσταντίνου Παρθένη. Και παρά τα εμφανή σημάδια που μαρτυρούσαν πως η υγεία της είχε κλονιστεί το τελευταίο διάστημα, δεν είχε μοιραστεί παρά με ελάχιστους ανθρώπους του στενού της περιβάλλοντος τις λεπτομέρειες που την οδήγησαν στο Λαϊκό Νοσοκομείο πριν από δύο ημέρες, οπότε σημειώθηκαν επιπλοκές που προκάλεσαν ραγδαία επιδείνωση με αποτέλεσμα τον θάνατό της σε ηλικία 86 ετών τα ξημερώματα της Δευτέρας.

Και ήταν η μαχητικότητα, η επιμονή και η πίστη στις δυνάμεις της, στοιχεία του χαρακτήρα της που δεν της επέτρεπαν να αφεθεί, αλλά την κρατούσαν στις επάλξεις. Διότι ναι μεν είχε πετύχει τον κύριο στόχο της, ουσιαστικά ένα έργο ζωής – την επέκταση και ανακαίνιση της Εθνικής Πινακοθήκης – είχε, όμως, ακόμη ορισμένα αντικειμενικά σχέδια, όπως το μουσείο Καπράλου στην Αίγινα, και κάποιες προσωπικές φιλοδοξίες, όπως μια θέση στην Ακαδημία Αθηνών, που δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει.

Είναι τα ίδια χαρακτηριστικά που στο παρελθόν τη βοήθησαν καθοριστικά να ακολουθήσει με συνέπεια τον δρόμο από το Αρκαλοχώρι της Κρήτης (ως κόρη του σιδερά Νικόλαου Λαμπράκη και της αγρότισσας, Αικατερίνης) έως το πανεπιστήμιο της Σορβόννης, την έδρα της πρώτης καθηγήτριας της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών, τη διεύθυνση της Εθνικής Πινακοθήκης, τον θώκο της αναπληρώτριας υπουργού Πολιτισμού – Παιδείας και Θρησκευμάτων στην υπηρεσιακή κυβέρνηση του 2015 και τα δεκάδες βραβεία εντός και εκτός συνόρων. Κι ας είχε εγκαταλείψει το σχολείο στην εφηβεία της μέχρι να γνωρίσει τον σύζυγό της, φιλόλογο Δημήτρη Πλάκα, ο οποίος και την έπεισε να επιστρέψει στα θρανία.

Λίγες μέρες πριν λήξει η τελευταία της θητεία (7 Ιουλίου) και ανακηρυχθεί επίτιμη διευθύντρια, καθώς η ηγεσία του υπουργείου Πολιτισμού έχει ήδη επιλέξει τη διάδοχό της (προσωπικότητα με πείρα σε μεγάλες διοργανώσεις και μουσεία) τηλεφωνούσε στους συνεργάτες της για οδηγίες ενόψει της επίσημης παρουσίασης στον Τύπο της έκθεσης Παρθένη, που είχε οριστεί για αύριο. Κι ήταν λίγες μόλις εβδομάδες πριν όταν υποδεχόταν «ΤΑ ΝΕΑ» στο γραφείο της στην Εθνική Πινακοθήκη για να δώσει την τελευταία, όπως αποδείχθηκε, συνέντευξή της με αφορμή την πρώτη ελληνικού ενδιαφέροντος περιοδική έκθεση, η οποία θα αποτελούσε και το «κύκνειο άσμα» της από τη θέση της επικεφαλής (την ώρα που γράφονταν αυτές οι γραμμές δεν είχε αποφασιστεί το μέλλον της έκθεσης, όπως και οι λεπτομέρειες της εξόδιου ακολουθίας, οι οποίες αναμένεται να τακτοποιηθούν στο αυριανό έκτακτο διοικητικό συμβούλιο).

ΟΥΡΕΣ ΚΟΣΜΟΥ. Με όραμα και έτοιμη να πρωτοπορήσει ακόμη κι αν δεχόταν έντονες επικρίσεις, υπήρξε η διευθύντρια που τόλμησε να διαφημίσει τις εκθέσεις της Πινακοθήκης στην τηλεόραση, επιστρατεύοντας δημοφιλείς ηθοποιούς (όπως την Καριοφυλλιά Καραμπέτη την εποχή που τα «Βαμμένα Κόκκινα Μαλλιά» ήταν τηλεοπτική επιτυχία και την εμβληματική Ειρήνη Παππά) ώστε να ξυπνήσει το ενδιαφέρον του κοινού με αποτέλεσμα να δημιουργηθούν πρωτόγνωρες ουρές: 600.000 εισιτήρια στην έκθεση «Από τον Θεοτοκόπουλο στον Σεζάν» (1992), 618.000 για τα έργα του Δομήνικου Θεοτο«κόπουλου (2000), 500.000 για «Το φως του Απόλλωνα» (2003), δημιουργώντας παράλληλα τις συνθήκες που θα επέτρεπαν στην Πινακοθήκη να εμφανίζεται ως ισότιμος συνομιλητής με μεγάλα μουσεία του εξωτερικού, όπως το Μητροπολιτικό Μουσείο και το Λούβρο. Απλωσε τους θησαυρούς στην περιφέρεια ανοίγοντας τα παραρτήματα της Κέρκυρας, του Ναυπλίου και ανακαινίζοντας το κτίριο της Σπάρτης, ενώ έδωσε τον χώρο που οφειλόταν στη σχεδόν αόρατη ως τότε τέχνη της γλυπτικής, ιδρύοντας στο Αλσος Στρατού, την Εθνική Γλυπτοθήκη.

Ανθεκτική στις επικρίσεις και ικανή στη διαχείριση κρίσεων, κατάφερε να βγει αλώβητη ακόμη και από το μελανότερο σημείο της 30χρονης καριέρας της, την κλοπή των έργων των Πάμπλο Πικάσο, Πιετ Μόντριαν και ένα σχέδιο του Μονκάλβο από τις αίθουσες της Πινακοθήκης το 2012, δύο από τα οποία εντοπίστηκαν το περασμένο καλοκαίρι.

ΕΝΤΟΝΟ ΑΠΟΤΥΠΩΜΑ. Χαρισματική στην επικοινωνία με το ευρύ κοινό, καθώς ξεναγούσε με εκλαϊκευμένο τρόπο τους επισκέπτες, με τους καλλιτέχνες – μαθητές της υπήρξαν οι περισσότεροι από τους πλέον αναγνωρισμένους σύγχρονους εικαστικούς – και χορηγούς, κατάφερε να συγκεντρώσει χρήματα για την επέκταση και ανακαίνιση, αλλά και να εμπλουτίσει τη συλλογή με πλέον των 3.000 έργων – ανάμεσά τους και «Ο Αγιος Πέτρος» του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου που αγοράστηκε 290 εκατ. δρχ. Κατάφερε επίσης να αφήσει μια σπουδαία κληρονομιά, αλλά κι έντονο το αποτύπωμά της στην πολιτιστική ζωή. Κι αυτό το τελευταίο το πέτυχε μέσα από τη συγγραφική της δράση, αλλά και την έντονη διαμάχη που είχε με τον Νίκο Κεσσανλή στη δημόσια σφαίρα, υπερασπιζόμενη, με σύμμαχό της τον Δημήτρη Μυταρά, την παραδοσιακή ζωγραφική απέναντι στη μοντέρνα τέχνη.

«Ποτέ δεν έπαψε να ονειρεύεται ρεαλιστικά»

H Κατερίνα Σακελλαροπούλου, Πρόεδρος της Δημοκρατίας δήλωσε μεταξύ άλλων: Με βαθιά θλίψη και συγκίνηση αποχαιρετώ τη Μαρίνα Λαμπράκη – Πλάκα… που ποτέ δεν έπαψε «να ονειρεύεται ρεαλιστικά». Εχοντας αφιερώσει τη ζωή της στην προώθηση της ελληνικής τέχνης και την ανάδειξη των δεσμών και των παραλληλιών της με τα διεθνή ρεύματα, τόσο ως διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης όσο και με το πλούσιο επιστημονικό, συγγραφικό και διδακτικό της έργο, η Μαρίνα Λαμπράκη – Πλάκα αφήνει πλούσια παρακαταθήκη, αλλά και μεγάλο κενό. Ελεγε συχνά ότι είναι συμφιλιωμένη με την ιδέα της λήθης, ωστόσο η γόνιμη παρουσία της, το πάθος της, η ενέργειά της, δεν θα επιτρέψουν στη σκόνη του χρόνου να θαμπώσει την ανεξίτηλη σφραγίδα της. Καλό ταξίδι, Μαρίνα».

Ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης ανέφερε επίσης μεταξύ άλλων: Μία κυρία του σύγχρονου ελληνικού πολιτισμού, που υπηρέτησε τις τέχνες και για 30 χρόνια κράτησε το τιμόνι της Εθνικής Πινακοθήκης. Διατήρησε, έτσι, ολοζώντανο ένα κύτταρο αισθητικής και προσιτό σε όλους έναν πνεύμονα μνήμης και καλλιέργειας. Για να οδηγήσει, πριν φύγει, το αγαπημένο της «Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτσου» στη νέα εποχή, μετά την ανακαίνιση και τον εκσυγχρονισμό του. Εργο στο οποίο αφιερώθηκε με πάθος. Ολοι χάνουμε σήμερα μία μορφή δραστήρια, δημιουργική όσο και οικεία. Και, προσωπικά, μία ξεχωριστή φίλη.

Λίνα Μενδώνη, υπουργός Πολιτισμού: Της οφείλουμε ένα μεγάλο ευχαριστώ για την αφοσίωση, τη δημιουργικότητα και την αγάπη που έδειξε όλα αυτά τα χρόνια στην Πινακοθήκη, στην Τέχνη, στην Ελλάδα. Προσωπικά την ευχαριστώ για τη φιλία της και τα μαθήματα τέχνης, που μας προσέφερε απλόχερα, γοητευτικά, αξέχαστα.

Νικόλας Γιατρομανωλάκης, υφυπουργός Πολιτισμού: Πρωτοστάτησε των δράσεων για την ενίσχυση και ενδυνάμωση του φορέα: από την επέκταση του κεντρικού κτηριακού συγκροτήματος στην Αθήνα… μέχρι την ανάπτυξη παραρτημάτων στην υπόλοιπη Ελλάδα με πλέον πρόσφατο το Μουσείο Καπράλου στην Αίγινα, αλλά και μέσω στρατηγικών συμπράξεων όπως για παράδειγμα με το Ινστιτούτο Σύγχρονης Ελληνικής Τέχνης.

Στέφανος Δασκαλάκης

«Ηταν για τους ζωγράφους σημείο αναφοράς»

Σαν παρηγοριά στη θλίψη που με γέμισε η είδηση του θανάτου της Μαρίνας Λαμπράκη-Πλάκα έχω τη σκέψη ότι θα πρέπει να έφυγε ικανοποιημένη αφού μπόρεσε να πραγματοποιήσει το μεγάλο της όνειρο, που ήταν η ανακαίνιση και επέκταση της Εθνικής Πινακοθήκης. Βέβαια αυτό το επίτευγμα δεν ήταν παρά το τελευταίο σε μια μεγάλη σειρά από σημαντικά γεγονότα τα οποία οριοθέτησαν τη μακρά πορεία της στην κεφαλή της Εθνικής Πινακοθήκης. Αναφέρομαι στην απόκτηση έργων του Γκρέκο και σε όλες τις σπουδαίες εκθέσεις που διοργάνωσε όλα αυτά τα χρόνια, οι οποίες άλλαξαν τα δεδομένα στον χώρο των εικαστικών τεχνών χάρη στη μοναδικότητα, τον αριθμό και την ποιότητα των έργων που κατόρθωνε κάθε φορά να εξασφαλίζει για το ελληνικό κοινό, με τελευταία τα πορτρέτα από τις συλλογές του Λούβρου. Ομως η μεγάλη της προσφορά δεν ήταν μόνο η μεταμόρφωση στις υποδομές της Πινακοθήκης, αλλά η μεταβολή που επέφερε στη στάση του κοινού απέναντι στην τέχνη. Χάρη στην προσωπική της γοητεία κατόρθωσε να εμπνεύσει στον κόσμο αγάπη και ενθουσιασμό για τη ζωγραφική.

Ιδιαίτερη σημασία είχε η παρουσία της για όσους από μας επιμέναμε να αγαπάμε τη ζωγραφική, καθώς την υποστήριξε με δύναμη και ενθουσιασμό. Ηταν για τους ζωγράφους σημείο αναφοράς. Τώρα χωρίς αυτήν θα πρέπει να φανταστούμε την πορεία μας ξανά και να την επανεφεύρουμε. Τη Λαμπράκη γνώρισα πρώτη φορά ως φοιτητής στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, κάπου γύρω στο 1972-73. Ημουν παρών στο πρώτο μάθημά της στην Ιστορία της Τέχνης. Μου είχε κάνει μεγάλη εντύπωση η ορμή και οι ανεξάντλητες γνώσεις της. Εκείνο τον καιρό επίσης τη θυμάμαι στο παράρτημα της σχολής στους Δελφούς όπου ερχόταν τις περιόδους των διακοπών με τον άνδρα της, Δημήτρη Πλάκα. Είχα εκπλαγεί από την εργατικότητά της. Εμενε κλεισμένη στο δωμάτιο και δούλευε συνεχώς. Τη θυμάμαι πολύ αργότερα στο Παρίσι να έρχεται στο εργαστήριο του Κρεμονίνι και να τον ακούει. Καμία υπεροψία δεν την εμπόδιζε ποτέ από το να μαθαίνει, χαρακτηριστικό αλάθητο μιας σπουδαίας δασκάλας.

Η Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα μας έδωσε πολλά, αλλά πολλά περίμενε και από τη δική μας πλευρά. Στύλωνε τα μάτια της στα δικά μας με μια έκφραση απαίτησης και συνενοχής και καταλαβαίναμε. Η Μαρίνα έφυγε χωρίς να την αγγίξει η φθορά. Θα μας κοιτάζει πάντα με τα λαμπερά της μάτια και το γλυκό της χαμόγελο.

Γ. Ρόρρης

«Η σπουδαία καθηγήτριά μου»

Η Μαρίνα Λαμπράκη – Πλάκα ήταν πρώτα από όλα η καθηγήτριά μου και ήταν σπουδαία. Ηταν ειδήμων στην περίοδο της Αναγέννησης και το μάθημά της ήταν εκπληκτικό. Ηταν ένας άνθρωπος θερμός, ενθουσιώδης που αγαπούσε τους φοιτητές, ερχόταν στις εκθέσεις μας και χαιρόταν με την πρόοδό μας. Για μένα το μεγάλο της έργο ως έλληνα πολίτη και καλλιτέχνη είναι η Εθνική Πινακοθήκη. Δεν λέω ότι ήταν κάτι ασήμαντο πριν από τη Μαρίνα, απλώς η ίδια, το 1992, έκανε μια τρομερή επανεκκίνηση που είχε ως αποτέλεσμα τις ουρές των επισκεπτών να φτάνουν στη Μιχαλακοπούλου. Επέμενε να αγοράσει τον Αγιο Πέτρο του  Θεοτοκόπουλου, οργάνωσε τη σπουδαία επανέκθεση των χαρακτικών του Γκόγια, αλλά ο άθλος που έφερε εις πέρας είναι η δημιουργία της νέας Εθνικής Πινακοθήκης.

Μια τέτοια πορεία δεν θα μπορούσε να υπάρξει χωρίς κριτική και αντιδράσεις. Κατηγορήθηκε ότι μεροληπτούσε υπέρ της ζωγραφικής. Θα μπορούσε ο διευθυντής μιας Πινακοθήκης να μεροληπτεί εναντίον της ζωγραφικής; Θα μπορούσαμε να πούμε ότι κάποιος μεροληπτεί όσον αφορά ορισμένους καλλιτέχνες, αλλά ως εκεί. Εγινε πολύς λόγος για τη διευθέτηση των έργων στον τρίτο όροφο της Πινακοθήκης, αλλά αυτή μπορεί ανά πάσα στιγμή να αλλάξει. Το μεγάλο έργο έγινε. Εμαθα την είδηση του θανάτου της με ένα μήνυμα σήμερα το πρωί. Ταράχτηκα. Σκέφτηκα να διώξω το μοντέλο μου και να σταματήσω τη δουλειά μου, αλλά μετά σκέφτηκα ότι θα ήθελε να συνεχίσω να ζωγραφίζω.