Η αρχιτεκτονική του ξύλου

Είχα εντυπωσιαστεί όταν το 2018 πληροφορήθηκα ότι οι όροφοι των τριών νέων νοσοκομείων στην Κομοτηνή, τη Θεσσαλονίκη και τη Σπάρτη, που σχεδιάζει ο Renzo Piano και χρηματοδοτεί το Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος, θα κατασκευαστούν από ξύλο. Δεν μπορούσα όμως να φανταστώ ότι τόσο σύντομα θα ακολουθούσε μια νέα δυναμική προς αυτή την κατεύθυνση.

Βρέθηκα πρόσφατα στο κατάμεστο από νέους αρχιτέκτονες αίθριο του Μουσείου Μπενάκη, σε μια εκδήλωση που έχει θεσμοθετήσει το περιοδικό «ek», αφιερωμένη σε αυτό το σημαντικό υλικό: το ξύλο. Καλεσμένοι έντεκα ομιλητές, εννιά αρχιτέκτονες που εργάζονται στην Ελλάδα και στο εξωτερικό και δύο πανεπιστημιακοί, που πραγματικά μας καθήλωσαν, τόσο με τα επιλεγμένα έργα τους με βάση το ξύλο, όσο και με τις θεωρητικές και πρακτικές τοποθετήσεις τους για τις δυνατότητες και τις εφαρμογές του.

Είδαμε έργα εντός και εκτός Ελλάδας που θεωρώ ότι έχουν ένα ευρύτερο ενδιαφέρον. Από τις λουτρικές εγκαταστάσεις Vallensbaek στη Δανία, του Κωστή Παυλόπουλου του γραφείου SquareOne (εικ. 01), στο ξύλινο Μουσείο της Μαστίχας στη Χίο που παρουσίασε ο Κωσταντής Κίζης | Kizi Studio (εικ. 02) και τη χειροποίητη ξύλινη σπηλιά στα Τρίκαλα Κορινθίας, που σχεδίασαν και κατασκεύασαν μόνοι τους ο Απόστολος Μητρόπουλος και ο Πάνος Ζερβός | Tenon Architecture (εικ. 03).

Περάσαμε στη Villa Ypsilon στη Φοινικούντα του Θόδωρου Σαραντόγλου | LASSA Architects (εικ. 04) με έδρα το Λονδίνο, στις εντυπωσιακές ξύλινες κατασκευές σε όλο τον κόσμο που παρουσίασε ο Αρης Καφαντάρης (εικ. 05), στέλεχος του διάσημου γραφείου Kengo Kuma Associates στο Τόκιο, στο ποιητικό ξενοδοχείο της Ζακύνθου από τον Σωτήρη Τσέργα | Block722 (εικ. 07), αλλά και στους γραφειακούς χώρους στην Κηφισιά των Χρήστου Γκότση και Ελενας Σεραφειμίδου | GASAP (εικ. 08).

Τέλος, είδαμε τις επιφάνειες από κέδρο στις όψεις συγκροτήματος διαμερισμάτων στη Φιλοθέη του Σωτήρη Χαΐνη | Sotiris Hainis Architecture (εικ. 06), καθώς και την ξύλινη πειραματική αγροτική κατοικία στο Marvao της Πορτογαλίας από τον Αλέξανδρο Βαΐτσο | Deca Architecture (εικ. 10).

Και όλα αυτά με βασικό υλικό το ξύλο, που η επίκουρη καθηγήτρια Ελευθερία Τσακανίκα (εικ. 09) ανέλυσε πώς διδάσκεται σήμερα στη Σχολή Αρχιτεκτόνων του ΕΜΠ, με εφαρμοσμένα παραδείγματα, πριν από τη συναρπαστική παρουσίαση του Παναγιώτη Τουλιάτου, ίσως του σημαντικότερου μελετητή ξύλινων κατασκευών στην Ελλάδα, ομότιμου καθηγητή ΕΜΠ, που με δυσκολίες κατάφερε εδώ και χρόνια να εντάξει στο πρόγραμμα της σχολής το μάθημα των ξύλινων κατασκευών. Σήμερα, καταξιωμένος και πρόεδρος της Αρχιτεκτονικής Σχολής του Πανεπιστημίου Frederick στην Κύπρο, με πλούσιο αρχιτεκτονικό και διδακτικό έργο που απλώνεται σε πολλές δεκαετίες, μας ανέλυσε τα ακόλουθα: το ξύλο, είπε, όσο εύκολα μπορεί να ζήσει χιλιάδες χρόνια, τόσο εύκολα μπορεί να χαθεί είτε από μύκητες είτε από έντομα. Κάτω όμως από την κατάλληλη επεξεργασία και συνθήκες μπορεί να κάνει τρομερά πράγματα. Αλλιώς μπορεί να καταστραφεί και να επιστρέψει πάλι στη φύση.

Βιώνοντας σήμερα τις δραματικές συνέπειες της κλιματικής αλλαγής στον πλανήτη, διαπιστώνουμε ότι μετά τις επί δέκα χρόνια μελέτες για το μέλλον της κλιματικής κατάστασης του πλανήτη, που πραγματοποιήθηκαν στη Γενεύη, συνομολογήθηκε ότι οι εκπομπές του άνθρακα μας έχουν φέρει σε αυτή την κατάσταση, που φαίνεται ότι τελικά δεν είναι αναστρέψιμη. Κανείς πια δεν μιλά για τη ματαίωση της κλιματικής αλλαγής, αλλά μόνο για προσπάθεια μείωσης των αιτίων και των συνεπειών.

Ογδόντα δύο χώρες συμμετέχουν μόνο σε αυτή την προσπάθεια και τελικά διαπιστώνεται ότι οι καταστροφές λόγω πυρκαγιών από την υπερθέρμανση του πλανήτη είναι ανυπολόγιστες, από φωτιές που δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν από τον άνθρωπο. Ολα οφείλονται στο φαινόμενο του θερμοκηπίου που προκαλεί η καύση κάθε είδους ύλης, ξύλου, κάρβουνου, πετρελαίου, φυσικού αερίου, που θα συνεχίζουμε να καίμε. Ξεσηκώθηκε μόνο η Ευρώπη και όλοι οι επιστήμονες αναζητούν λύση. Και φαίνεται μέσα από αυτές τις έρευνες ότι ένας από τους βασικούς παράγοντες για να μειώσουμε τα αποτελέσματα είναι το δέντρο, η ΞΥΛΕΙΑ. Μια διαπίστωση που φαίνεται τον τελευταίο καιρό να αξιοποιείται. Πρέπει να γνωρίζουμε ότι κάθε δέντρο για κάθε κυβικό ξυλείας που αναπτύσσει αποθηκεύει μέσα του περίπου 80% του κυβικού διοξείδιο του άνθρακα, που το κρατάει μέσα του, όσο υπάρχει ως δέντρο ή ξυλεία, εκπέμποντας ταυτόχρονα οξυγόνο στην ατμόσφαιρα. Αυτό γίνεται μέσα στα δάση. Είναι τελικά το ισχυρότερο όπλο για την Ευρωπαϊκή Ενωση, μαζί με τον Καναδά, μια και ο υπόλοιπος κόσμος δεν κάνει τίποτα.

ΤΟ ΝΕΟ ΣΥΝΘΗΜΑ. Το ξύλο δεν έχει όριο ζωής. Τα έπιπλα των φαραώ καλά κρατούν στο Βρετανικό Μουσείο. Και βέβαια είναι λάθος ότι δεν πρέπει να χρησιμοποιούμε το ξύλο μια και είναι τόσο πολύτιμο. Και όμως, αντί να αφήσουμε το δέντρο να καεί ή να πεθάνει, μπορούμε να κινηθούμε πιο δυναμικά. Με τη σωστή διαχείριση, που ήδη εφαρμόζεται σε πολλές χώρες, τα δάση δεν απομειώνονται και αυξάνονται πάρα πολύ γρήγορα. Ετσι υπάρχει ένα σύνθημα σήμερα για την αρχιτεκτονική, να χρησιμοποιήσουμε όσο περισσότερο ξύλο μπορούμε και να μειώσουμε την τρομερή σπατάλη ενέργειας που απαιτείται για την παραγωγή χάλυβα και τσιμέντου. Το ξύλο θέλει απλά ήλιο και ησυχία.

Παράλληλα, με δεδομένο ότι το ξύλο είναι ένα εξαιρετικά μονωτικό υλικό, για τα ξύλινα κτίρια δεν απαιτείται μεγάλη ενέργεια για θέρμανση ή ψύξη, ιδιαίτερα μάλιστα αν αντιμετωπιστούν βιοκλιματικά. Είναι επίσης σημαντικό ότι τα ξύλινα κτίρια δεν επηρεάζονται από σεισμό.

Ο καθηγητής Τουλιάτος έδειξε σειρά από καλοσχεδιασμένα ξύλινα κτίρια, όπως και η Ελευθερία Τσακανίκα, που πέρα από την υψηλή αρχιτεκτονική και την αντοχή στον σεισμό είναι και βιοκλιματικά, με εντυπωσιακά αποτελέσματα που βέβαια απαιτούν ειδικούς χειρισμούς.

Φαίνεται λοιπόν ότι ανοίγει ένας δρόμος μέσα από αυτή την επιτακτική ανάγκη για τη χρήση του ξύλου. Ηδη εμφανίστηκαν εντυπωσιακές λύσεις από σοβαρούς μελετητές, όπως το εννιαώροφο πολυκατάστημα που πραγματοποιεί το αρχιτεκτονικό γραφείο Foster and Partners στο Τόκιο, που θα επιτυγχάνει υψηλά επίπεδα «θερμικής άνεσης». Είχε προηγηθεί το 2013, στη διεθνή έκθεση κτιρίων στο Αμβούργο, το WOODCUBE, το πρώτο πενταώροφο κτίριο με κατοικίες από μασίφ ξύλο του Matthias Korrf. Επιλογές που επιβεβαιώνουν μια ευρύτερη τάση.

Ηρθε η ώρα να απολαύσουμε το αγαπημένο μας αυτό υλικό σε πιο ολοκληρωμένες λύσεις στα κτίριά μας, μια και το ξύλο μπορεί να ζήσει για πολλά χρόνια, αξιοποιώντας τα νέα υλικά επεξεργασίας και συντήρησης, με μια αρχιτεκτονική προσαρμοσμένη στα τοπικά δεδομένα, το κλίμα και με σχετικά χαμηλό κόστος.