«Για να βρεις το ύφος σου, {LF}μελετάς τις φωνές των άλλων»

Η Φερνάντα Μελτσόρ από το Μεξικό είναι αυτή τη στιγμή ένα από τα κορυφαία ονόματα της νέας λογοτεχνικής σκηνής σε παγκόσμια κλίμακα. Κείμενά της φιλοξενούνται συχνά από μεγάλης εμβέλειας περιοδικά όπως το «The New Yorker» ή το «The Paris Review». Γεννήθηκε το 1982 στη Βερακρούζ και σπούδασε δημοσιογραφία. Στα έργα της εξερευνά τη θέση – και «αλλοίωση» – του ανθρώπου στις ποικίλες μορφές της βίας και καταπίεσης. Με εμπύρετη, αιχμηρή γλώσσα, μυθιστορεί πάνω στη χαοτική διάσταση των πολύπλοκων σχέσεων της σημερινής ζωής. «Η εποχή των τυφώνων» (μτφρ.: Αγγελική Βασιλάκου, Δώμα) αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της δουλειάς της. Στη φανταστική παραγκούπολη «Λα Ματόσα» διαπράττεται ένα σκοτεινό έγκλημα: η αποκαλούμενη μάγισσα της κοινότητας βρίσκεται νεκρή. Αφορμή να ξετυλιχθεί ένα πολυφωνικό δράμα που δεν ζητά κάθαρση. Το συγκεκριμένο μυθιστόρημα ήταν φιναλίστ για το Διεθνές Μπούκερ του 2020, ενώ το τελευταίο της, με τίτλο «Paradais», συγκαταλέγεται ήδη στη μεγάλη λίστα του Βραβείου.

Για εσάς ποιο είναι το βασικό συστατικό που δημιουργεί έναν επαρκή συγγραφέα;

Πολύ ενδιαφέρουσα ερώτηση. Το πρώτο συστατικό για μένα δεν είναι άλλο από το επίμονο διάβασμα. Αποτελεί θεμελιώδη εργασία. Αρκετοί ισχυρίζονται ότι δεν χρειάζονται εξωτερική παρέμβαση για να βρουν τη φωνή τους. Πιστεύω όμως για να βρεις το ύφος σου, χρειάζεται να μελετήσεις τις φωνές των άλλων. Ετσι ξεκίνησα κι εγώ. Οι ιστορίες μού έγιναν εμμονή. Η σύνδεση της μυθοπλασίας με αυτό που αποκαλούμε πραγματικότητα. Ενα άλλο συστατικό είναι να έχεις στόχους στη ζωή. Εδώ δεν εννοώ μόνο την ιδεολογία. Εξάλλου στον πολυεπίπεδο κόσμο μας οι περισσότεροι έχουν αναπτύξει και από ένα θεωρητικό σχήμα. Προσωπικά μιλάω για τον τρόπο που κοιτάζουμε τα πράγματα. Χρειάζεται να υιοθετηθεί μια διαρκής πρακτική που θα υπηρετεί την αλήθεια και να βρεις τις κατάλληλες λέξεις που θα την περιγράψει.

Πώς επιτυγχάνεται αυτό;

Η γλώσσα δεν σου παραδίδεται αμαχητί. Οι λέξεις εύκολα προδίδουν. Παλεύουμε αρχικά με την αδυναμία να επικοινωνήσουμε με τον εαυτό μας, όπως και με τους άλλους. Η δημοσιογραφία με βοήθησε πολύ. Είναι ένας τρόπος να εκθέτεις την οπτική σου γωνία. Να τοποθετείσαι στη θέση του μάρτυρα, πριν η αλήθεια των γεγονότων εξελιχθεί. Επηρεάστηκα από ιστορίες απλών ανθρώπων που διάβαζα σε άρθρα εφημερίδων και στο Μεξικό τις ονομάζουμε «Cronicas» (Χρονικά). Στη χώρα μου, όπως και ευρύτερα στη Λατινική Αμερική, το ύφος της «νέας δημοσιογραφίας», η προσωπική ματιά πάνω στα πραγματικά γεγονότα, έχει επίδραση σε πολλούς νέους συγγραφείς, όπως και σε μένα. Το να γράφεις μοιάζει σαν να πηδάς στο κενό κάθε φορά. Σε μια άβυσσο, όπου ποτέ δεν ξέρεις τι θα συμβεί. Το σκέτο ταλέντο δεν φτάνει. Χρειάζεται πειθαρχία, χάρις και αρκετή τύχη. Ας μην υποτιμάμε την τελευταία. Είμαι γυναίκα από το Μεξικό, που έχει την τύχη να εκδοθεί τώρα και να έχει αποδοχή. Πριν από είκοσι χρόνια, για παράδειγμα, αυτό θα ήταν σχεδόν αδύνατο.

Ποια στοιχεία έφεραν στο φως το «Η εποχή των τυφώνων»;

Κάποτε διάβασα ότι ένας νεκρός βρέθηκε σε ένα ποτάμι στα περίχωρα της Βερακρούζ. Το παράξενο ήταν πως το πτώμα, ενώ ανήκε σε άντρα, αναφερόταν ως «η μάγισσα» της κοινότητας. Οι έρευνες έδειξαν ερωτική αντιδικία, που οδηγήθηκε στα άκρα μεταξύ του/της μάγισσας και κάποιου νεαρού αγοριού. Αμέσως ήθελα να μάθω τι κρύβεται πίσω από την ιστορία. Μελετώντας αργότερα την ομολογία του κατηγορουμένου, σκέφτηκα αν αυτή είναι η πραγματική αλήθεια ή μια πειστική αφήγηση που έχει γεννήσει ο φερόμενος θύτης για να υπάρξει μέσα σε αυτήν. Αποφάσισα έτσι να κάνω το μυθιστόρημα. Εξάλλου η καθημερινότητα, όσο ζοφερή κι αν είναι, πυροδοτεί μέσα μου αφηγήσεις. Στο βιβλίο αυτό ήθελα να καταδείξω τη μικρής κλίμακας βία. Το ειδικό βάρος της υποτίθεται «ασημαντότητάς» της. Το πώς η βία πυροδοτεί την έμφυλη εγκληματικότητα, πώς η αθλιότητα δημιουργεί περισσότερη μιζέρια και το πώς ο επιτιθέμενος είναι πρωτίστως θύμα και ο ίδιος. Προσπάθησα να κάνω ανατομή στον κύκλο της βίας, που στις μέρες μας έχει πάμπολλες αιτίες και δεν είναι άσπρο-μαύρο.

Αρχικά το μυθιστόρημα προτείνει να ανακαλύψουμε την αβέβαιη ταυτότητα της Μάγισσας. Τι συμβολίζει για εσάς; Αποτελεί ίσως το «μάτι» του τυφώνα;

Οταν ξεκίνησα να γράφω, αισθάνθηκα ότι βρίσκομαι εν μέσω καταστάσεων που εξελίσσονται ερήμην μου και προσπάθησα να δώσω σχήμα στο τι συμβαίνει. Εδωσα βάρος στους χαρακτήρες και στο πώς σκέφτονται. Στα πρώτα σχεδιάσματα του βιβλίου, η Μάγισσα ήταν γυναίκα με ονοματεπώνυμο. Στην πορεία, φάνηκε πολύ οριοθετημένο. Προσδοκούσα τελικά η Μάγισσα να είναι ο σπασμένος καθρέφτης όπου όλοι οι χαρακτήρες κοιτάζουν το είδωλό τους. Η Μάγισσα είναι τελικά το Αλλο. Γι’ αυτό την έκανα ασαφή ως προς το φύλο, τη μορφή και κυρίως τη βύθισα στη σιωπή. Η Μάγισσα, μια αόρατη σχεδόν ύπαρξη, είναι ο καταλύτης του δράματος. Οι πρωταγωνιστές βλέπουν εκεί τις κρυμμένες πτυχές του εαυτού τους. Ετσι, για παράδειγμα, το ποιος έκανε το έγκλημα δεν φαίνεται στο μυθιστόρημα. Υπάρχει η πλαισίωση, το κλίμα αν θέλετε, αλλά στο τέλος κυριαρχεί η σιωπή. Ολες οι υποψίες οδηγούν κάπου, όμως οι αιτίες χάνονται.

Ο φόνος φαίνεται να μην έχει αιτία.
Είναι αποτέλεσμα μιας εξαρχής αδιέξοδης επιλογής μέσα στην αποσαθρωμένη
κοινότητα;

Ακριβώς. Ξέρετε, είμαι μανιώδης αναγνώστρια του αστυνομικού ενθέτου των εφημερίδων. Στον Τύπο του Μεξικού υπάρχουν τα κλασικά ένθετα που ξέρουμε όλοι, αλλά και το κομμάτι που αναφέρεται σε πρόσφατα εγκλήματα και έχει μεγάλη αναγνωσιμότητα. Στα λιτά ρεπορτάζ ξεδιπλώνεται η κάτοψη της εγκληματικής πράξης. Αυτή η «παλπ» αφήγηση με έλκει. Με έχουν κριτικάρει για αυτό στο παρελθόν, αλλά δεν νοιάζομαι. Σε αυτές τις σελίδες παρατηρείς τη γυμνή αλήθεια. Διότι, πέρα από τα προκατασκευασμένα πιστεύω μας, βλέπεις πως αρκετές φορές δεν υπάρχει καμία «βαθύτερη» αιτία για τον φόνο. Μερικές φορές γίνεται λόγω παρατεταμένου καύσωνα, άλλες φορές επειδή κάποιος είχε μια άθλια μέρα στη δουλειά, άλλες φορές για μια παιδιάστικη βεντέτα, άλλοτε επειδή σιχάθηκε το ζόρι που περνά καθημερινά, κάποιες φορές επειδή μισείς τη μητέρα σου και επειδή δεν μπορείς να τη σκοτώσεις το κάνεις σε μια άλλη γυναίκα, συσσωρεύσεις και καταπιέσεις παντός είδους κ.λπ. Εμείς δεν θέλουμε να μείνουμε εκεί. Καθησυχαζόμαστε πως ό,τι γίνεται, συμβαίνει για έναν στιβαρό λόγο. Η πραγματικότητα είναι διαφορετική, το έγραψε πρώτος και ο δικός σας τραγικός, ο Ευριπίδης.

Πώς δημιουργήσατε όλους αυτούς τους χαρακτήρες όπου ο εγκλωβισμός είναι η κανονικότητά τους;

Οι πρώτες φωνές που μου χτύπησαν τη πόρτα ήταν οι γυναίκες της φανταστικής κοινότητας «Λα Ματόσα» όπου και εξελίσσεται το μυθιστόρημα. Ο «χορός» του δράματος. Ο Μιχαήλ Μπαχτίν είχε πει πως «οι χαρακτήρες είναι σκιές εξερχόμενες από το σκοτάδι της ζωής μας». Τους δημιούργησα, αφού πρώτα με χρησιμοποίησαν για να βγουν προς τα έξω οι κρυφές πτυχές του χαρακτήρα μου. Είναι έφηβοι κυρίως, εκδιωγμένοι από τον εαυτό τους, που δεν έχουν κανέναν έλεγχο της ζωής τους. Ηθελα να γράψω περισσότερο για το βάσανο μέσα στο οποίο ζουν παρά για τη φτώχεια. Την ηθική τους εσωτερική διάλυση, σε μια ξεχασμένη κοινότητα. Μου λένε πολλές φορές “μα πώς γράφεις τόσο γλαφυρά για τη σεξουαλικότητα;”. Η απάντησή μου είναι ότι εξερευνώ την επιθυμία. Και όψεις αυτής μπορούν να είναι σκληρές. Ο,τι βρίσκεται αποκλειστικά στην εμπειρία του φύλου μας δεν σημαίνει απαραίτητα πως είναι και πραγματικό. Για μένα σχηματίζοντας αυτούς τους χαρακτήρες είναι σαν να δραπέτευσα από τον εαυτό μου και ταυτόχρονα να γλίστρησα μέσα του.

Το μυθιστόρημα χτίζεται γύρω από αφηγηματικούς κύκλους, με παραγράφους ολόκληρα κεφάλαια σχεδόν. Πώς προέκυψε η δομή αυτή, που έρχεται σε πλήρη συνάρτηση με την πυρετώδη, αιχμηρή γλώσσα;

Η αναγκαιότητα του αφηγηματικού ύφους προέκυψε όταν συνάντησα τους χαρακτήρες και το χάος τους, μέσα σε ένα πολυφωνικό σύμπαν. Ο τρόπος γραφής υπήρξε το μέσο για να τους καταλάβω. Οι φωνές τους έκαναν συνέχεια κύκλους μέσα μου. Πολλές φορές έτσι σκέφτομαι κι εγώ. Σαν σπείρα γυρίζει το μυαλό μου. Ο ψυχισμός ενός χαρακτήρα στοιβάζεται σε πολλά επίπεδα έστω κι αν δεν το δείχνουν. Δεν μπορείς να σκέφτεσαι μονοκόμματα. Οι άνθρωποι δεν είναι ένα πράγμα. Πρώτα χρειάζεται να σχηματίσεις το είναι τους. Μετά έρχονται οι λέξεις και τοποθετούνται έτσι όπως τους πρέπει. Είναι η μόνη επιλογή.

Το κύριο μέλημα στη γλώσσα ήταν να ακούγεται αυθεντική. Ενιωθα πως θα έκρινα βάναυσα τους χαρακτήρες μου, πως θα τους κοίταζα αφ’ υψηλού αν επέλεγα ένα λογοτεχνίζον ύφος ή πιο αποστασιοποιημένη ματιά. Και αυτό θα με πετούσε έξω από το πλαίσιο του μυθιστορήματος. Τρέφω μεγάλο σεβασμό για τη λαϊκή γλώσσα, όπως συνηθίζουμε να τη λέμε. Ακόμα και στις πιο σκληρές εκφράσεις της, λέει πολλά για την κοινωνία μας, όπως και για το πολιτισμικό μας επίπεδο. Για παράδειγμα, η γλώσσα της Καραϊβικής που έφερε ο Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες αγνοούνταν έως τότε από τον στενό λογοτεχνικό κύκλο της Μπογκοτά (πρωτεύουσα της Κολομβίας). Ετσι ο Μάρκες κέρδιζε και αναγνώστες, γιατί πολλοί αναγνώριζαν τον εαυτό τους μέσω της γλώσσας, και γείωση με την παράδοσή του. Κάπου εκεί προσπάθησα κι εγώ.

Το βιβλίο ξεκινά ουσιαστικά με μια δολοφονία γυναίκας. Παρακολουθούμε γυναίκες εξασθενημένες, πόρνες οι περισσότερες, εκτεθειμένες σε κάθε είδους βία. Το φαινόμενο της γυναικοκτονίας πόσο νέο είναι και τι διαστάσεις έχει;

Η βία κατά των γυναικών φαίνεται να αυξάνεται παγκοσμίως. Η επιθυμία επιβολής πάνω στη γυναίκα είναι διαχρονική υπόθεση. Η Σιμόν ντε Μποβουάρ είχε αναρωτηθεί κάποτε «τι είδους αρχέγονη δύναμη έχει η γυναίκα που χρειάζεται να υποτάξουν οι άντρες». Οι γυναίκες μεγαλώνουν με κανόνες και απαγορεύσεις, ενώ οι άντρες το αντίθετο. Στο Μεξικό εκείνο που συμβαίνει είναι πως είμαστε μια βαθιά παραδοσιακή κοινωνία. Η λατρεία της παράδοσης μαζί με τις αναχρονιστικές τάσεις στη θρησκεία ενισχύει τον μισογυνισμό. Η κατωτερότητα των γυναικών συνεπώς γίνεται πεποίθηση. Είναι κλειδωμένες σε πολύ συγκεκριμένους ρόλους. Οσες δεν τους υπηρετούν, είναι «κακές» γυναίκες. Επίσης, γυναίκες που έχουν βιαστεί δεν μπορούν να επαναθυματοποιηθούν μπροστά στις Αρχές. Οπότε σιωπούν, γιατί ματώνουν ξανά και ξανά με αβέβαια αποτελέσματα. Το πιο ανησυχητικό όμως είναι τα πολλά ψυχικά προβλήματα που έχουν ανακύψει. Το βλέπεις από τις μικρές τάξεις των σχολείων πια. Η κακοποίηση παίζει σημαντικό ρόλο εδώ. Πληγές οι οποίες δεν εξετάζονται καθόλου όταν πρέπει και όπως πρέπει. Δεν υπάρχουν σοβαρές δομές και η νοοτροπία κυρίως του οικογενειακού περιβάλλοντος κινείται αποτρεπτικά από το να ενσκήψει πάνω στις φονικές εν τέλει προσωπικότητες. Ξεκινώ από τα παιδιά, γιατί εκεί βρίσκεται η ρίζα πολλών ζητημάτων. Για παράδειγμα, στη χώρα μου πολλά αγόρια έχουν υποστεί ακραία βία. Οταν μεγαλώσουν θα την αναπαράξουν; Θα ζητήσουν εκδίκηση; Θα στραφούν εναντίον της συζύγου ή της κόρης του απέναντι; Το ζήτημα για μένα είναι πως δεν έχουμε καμία πρόνοια για τα παιδιά και το μεγάλωμά τους. Σαν να είναι αόρατα σώματα. Συνεχίζουμε να αυταπατώμεθα. Το «ματσίσμο», από την άλλη μεριά, αποτελεί γάγγραινα. Ο άντρας δεν αφήνεται αγγίξει τις αδυναμίες του. Του υπαγορεύει να είναι δυνατός, να μη νιώθει, να παρέχει, να μη δίνει λογαριασμό, να είναι προστατευτικός στα όρια της ασφυξίας, να έχει τις γυναίκες υποτακτικές. Το «ματσίσμο» επιβάλλεται στον άντρα βλακωδώς. Στην εποχή του υπερανταγωνιστικού καπιταλισμού που ζούμε, πολλοί άντρες είναι αδύνατο να σταθούν μέσα σε αυτές τις αναχρονιστικές νόρμες. Δεν μπορούν να ανταποκριθούν στο κίβδηλο πρότυπο που εξυπηρετεί, υποτίθεται, την κοινωνία. Αντιδρούν βάναυσα. Είναι τόσο πολύπλοκο, σαν παζλ φτιαγμένο από τη Λερναία Υδρα.

{1BSYG}Φερνάντα Μελτσόρ{1BSYG}{CR}{2BTIT}Η εποχή {LF}των τυφώνων{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφρ. Αγγελική Βασιλάκου{CR}εκδ. Δώμα, σελ. 244{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 18 ευρ{4BTIM}ώ