Ηχοδύναμα

Μεσιάν: «Κουαρτέτο για το τέλος του Χρόνου», Per Salo πιάνο, Christina Astrand βιολί, Henrik Dam Thomsen τσέλο, Johnny Teyssier, κλαρινέτο, Our Recordings, DXD – Dolby Atmos SACD

Αυτό, είναι το πιο διάσημο έργο του πατέρα της νέας μουσικής, του Γάλλου Ολιβιέ Μεσιάν. Που μετά τον Μάλερ, τον Σένμπεργκ και τον Στραβίνσκι, υπήρξε μάλλον ο τέταρτος άνθρωπος που επαναπροσδιόρισε ριζικά την πορεία της μουσικής στον 20ό και, ακολούθως, στον 21ο αιώνα, αν και πολύ λιγότερο γνωστός στο ευρύ κοινό από τους άλλους τρεις (ακόμα, πολύ λιγότερο κατανοητός από αυτό), καθώς η τροχιά που έδωσε στη μουσική ήταν από τη φύση της πολύ λιγότερο θελκτική για τα μεγάλα ακροατήρια. Παρ’ όλα αυτά, ειδικά αυτό το έργο (ενός ανθρώπου που πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής του ηχογραφώντας, καταλογογραφώντας και «αποκωδικοποιώντας» συστηματικά σε μουσική το κελάηδισμα των πουλιών), έχει αγγίξει περισσότερο από κάθε άλλο του συγκριτικά πιο μεγάλα ακροατήρια. Οχι άδικα, ιδίως σε εποχές σαν και αυτή που φαίνεται ξαφνικά να ανοίγεται πια μπροστά μας.

Το «Κουαρτέτο για το τέλος του Χρόνου» γράφτηκε και πρωτοπαίχτηκε σε συνθήκες πολύ πικρές. Το 1940 ο Μεσιάν βρισκόταν κρατούμενος σε γερμανικό στρατόπεδο. Μαζί του βρισκόταν εκεί και ο Ετιέν Πασκιέ, του θρυλικού Τρίο, ένας από τους κορυφαίους τσελίστες της Γαλλίας, καθώς και ο σπουδαίος κλαρινετίστας Ανρι Ακοκά. Ο Μεσιάν είχε πρόσβαση σε χαρτί και μολύβι και με αυτά αποτύπωσε τις μουσικές του σκέψεις εκείνης της φοβερής εποχής. Η ενορχήστρωσή του, αρκετά παράδοξη με συμβατικούς όρους, πηγάζει ευθέως από τη φρικτή πραγματικότητα του στρατοπέδου: είχε στη διάθεσή του ένα πιάνο σε ημιαθλία κατάσταση, ένα τσέλο με τρεις χορδές, ένα βιολί και ένα κλαρινέτο εξίσου εξαθλιωμένα. Είχε όμως και τους τρεις ακόμα μουσικούς που μπορούσαν, σε αυτές τις συνθήκες και με αυτά τα όργανα, να κάνουν θαύματα. Και τα έκαναν.

Η πρώτη παρουσίαση του έργου, που ξεκινά με τη «Λειτουργία των Κρυστάλλων», έγινε εκεί, στο στρατόπεδο, το 1941. Ο Μεσιάν ήταν σε όλη του τη ζωή ένας πολύ βαθιά θρησκευόμενος άνθρωπος. Και οι περισσότερες αναφορές των έργων του έχουν να κάνουν με αυτή του την ιδιότητα. Ετσι, εδώ, όπως είναι κατανοητό, το έργο στρέφεται στο δέκατο κεφάλαιο της Αποκάλυψης. Οταν οι Αγγελοι κατεβαίνουν από τον ουρανό και «ο χρόνος πια δεν υπάρχει». Οπως ακριβώς δεν υπήρχε, ορατός τουλάχιστον, για τους κρατουμένους των γερμανικών στρατοπέδων. Οσο όμως κι αν το έργο κυριαρχείται από τον θρησκευτικό μυστικισμό του συνθέτη που βρίσκεται σε έξαρση, άλλο τόσο, πρόκειται και για μία εντελώς δομοκεντρική, αναλυτικά εντυπωσιακή μουσική γραφή, πλήρη έμπνευσης και λογικής, που σε τίποτα δεν έχει να κάνει με τα παθητικά αδιευκρίνιστα ερέβη της ύπαρξης και του όποιου τέλους της. Μοιάζει, αντίθετα, πολύ περισσότερο, κατά βάση μία καρτεσιανή απάντηση σε όλα αυτά, γεμάτη μάλιστα από συναίσθημα.

Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο όλα τα παραπάνω δεν είναι απαραίτητα για να μπει κανείς στην ουσία του έργου. Οπως δεν χρειάζεται να έχει μελετήσει και το βιβλίο του Μεσιάν με το οποίο εξηγεί τις πολύπλοκες, πρωτοφανείς στην ιστορία της μουσικής, τεχνικές της γραφής του. Είναι όμως παράμετροι που βοηθούν τον ακροατή να αντιληφθεί πιο άμεσα με τι ακριβώς έχει να κάνει, πριν αφεθεί στην ανεπανάληπτη μαγεία του – που, όσο κι αν μοιάζει περίεργο έπειτα από όλα όσα προηγήθηκαν, είναι πολύ πιο βατή απ’ όσο μπορεί κανείς να αναμένει. Ο Μεσιάν δεν έγραψε το έργο για να μην μπορεί να ακουστεί. Το ακριβώς αντίθετο. Και, εδώ, τέσσερις σπουδαίοι σκανδιναβοί μουσικοί, το τιμούν πλήρως με την ερμηνεία που του πρέπει.