Ιστορικό ρέκβιεμ

Γεννήθηκα στη δικτατορία του Μεταξά, έζησα την Κατοχή, τον Εμφύλιο, τις εξορίες συμπολιτών με άλλες ιδέες από τις επίσημες στρεβλές, στα 37 μου φόρεσα το χακί στην κωμικοτραγική επιστράτευση του 1974, μπήκα ως δάσκαλος στο Πολυτεχνείο για να φυγαδεύσω μαθητές μου που μετείχαν στην εξέγερση και αντιμετώπιζαν το τανκ που σημάδευε την πύλη και είχα μαθητές στρατιώτες που βρέθηκαν απέναντι από συμμαθητές τους. Βρέθηκαν, όμως, στη ζωή μου θαρραλέοι δάσκαλοι που δίδαξαν ήθος εν πρώτοις και μας μπόλιασαν με ιδέες βαθιά δημοκρατικές, όχι ρητορείες και κορώνες, αλλά αισθήματα αλληλεγγύης και ανοχής. Και ως δάσκαλος αργότερα, πάλι στις δύσκολες εποχές λογοκρισίας και δικτατορίας εσωτερικά, τιμωρητικά εσωτερικός εξόριστος, αφού στάλθηκα δυσμενώς σε μια ελληνική επαρχιακή πόλη, απ’ όπου έφυγα, έχοντας κερδίσει την αγάπη των μαθητών μου που συνεχίζεται ακόμη και σήμερα που όλοι έχουν παιδιά κι εγγόνια.

Και δεν ήμουν ούτε ο μόνος, ούτε ο ξεχωριστός. Αξιοι δάσκαλοι και δασκάλες έβρισκαν πάντα ρωγμές, έχοντας αποκτήσει την αγάπη των μαθητών τους. Ακολουθώντας τον Σολωμό, ενέπνεαν τους μαθητές τους να έχουν «πάντ’ ανοιχτά, πάντ’ άγρυπνα τα μάτια της ψυχής τους».  Οι τυραννίες, όμως, όλων των εποχών και όλων των λαών που βρέθηκαν δέσμιοι, πάντα στόχευαν στη ρίζα της συνείδησης των ανθρώπων που δυνάστευαν. Βλέπω στα έξοχα, ευτυχώς, τεκμήρια, όπου ηρωικοί ανταποκριτές και έξοχοι έλληνες δημοσιογράφοι μας δίνουν συνεχώς εικόνες ενός άθλιου πολέμου εναντίον της Ουκρανίας, την ιδιαίτερη μεταχείριση που επιφυλάσσουν στα εκπαιδευτικά ιδρύματα. Νηπιαγωγεία που βομβαρδίζονται, δημοτικά σχολεία και γυμνάσια, βιβλιοθήκες που καίγονται με τέτοια επιλεκτική συχνότητα, ώστε να είναι οι γνωστές παράπλευρες απώλειες, αλλά και επιλεγμένοι στόχοι. Θυμάστε, οι παλιοί τουλάχιστον, τα κινηματογραφικά επίκαιρα που είχαν διασώσει τις στοίβες των βιβλίων σε πλατείες και σταυροδρόμια, που τα έκαιγαν οι Ναζί σε ολόκληρη την κατεχόμενη Ευρώπη. Αλλά και στην πρόσφατη δική μας δικτατορία, όταν είχα την τιμή να αντιμετωπίσω την επέλαση της Ασφάλειας, το πρώτο πράγμα που έκαναν ήταν να κάνουν φύλλο και φτερό τις βιβλιοθήκες μου. Ευτυχώς γλίτωσε ένα αθέατο πατάρι, όπου είχα κρύψει τα βιβλία που είχαν απαγορευτεί. Ανάμεσά τους, συλλογές του Ρίτσου, αλλά και του Σεφέρη, έπειτα από τη γενναία εκείνη δημόσια, αντιχουντική του δήλωση.

Ο καθηγητής πατέρας μου μού είχε αφηγηθεί πως, όταν το μεταξικό καθεστώς είχε απαγορεύσει τον «Επιτάφιο» του Περικλή από την Ιστορία του Θουκυδίδη, έκανε κάτι που το αντέγραψα κι εγώ την εποχή της Χούντας. Μπήκα στην αίθουσα την επομένη της δημοσίευσης του καταλόγου με τα απαγορευμένα βιβλία και είπα στους μαθητές μου: «Δημοσιεύτηκε χθες ο κατάλογος των βιβλίων που απαγορεύεται να διδάσκονται και να διαβάζονται. Θα σας διαβάσω σήμερα διηγήματα και ποιήματα που απαγορεύεται να διδαχθούν και να διαβάζονται για να ξέρετε να τα αποφεύγετε». Ετσι διάβασα Ρίτσο, Σεφέρη, Κοσμά Πολίτη, Παπανούτσο (υπήρχαν κείμενά τους στα βιβλία που διδάσκαμε έως τότε), Αναγνωστάκη (υπήρχε σε βιβλίο το περίφημο ποίημά του «Ο Χάρης», ήρωας της Κατοχής!). Είχαν ακόμη απαγορευθεί κείμενα του Ι. Μ. Παναγιωτόπουλου, του Κόντογλου για την καταστροφή της Σμύρνης, ακόμα και η μετάφραση του Θουκυδίδη από τον λόγιο και πρώην διπλωμάτη Αγγελο Βλάχο, αλλά και η μετάφραση του Θουκυδίδη από τον Ελευθέριο Βενιζέλο!!

Ετσι ένιωσα κάπως περίεργα που απαγορεύτηκε ό,τι ρωσικό καλλιτεχνικό, λογοτεχνικό, επιστημονικό να προβληθεί από τα δημόσια μέσα επικοινωνίας. Δεν γνωρίζουν κάποιοι πως ο Πούσκιν, ένας από τους σημαντικότερους ευρωπαίους ποιητές, ο Γκόγκολ, ένας γενναίος ιδιοφυής κριτικός στα έργα του για τον αυταρχισμό στη χώρα του, ο Ντοστογιέφσκι, που πήγε χρόνια εξορία για τις ιδέες του, ο Τολστόι, ο Μπουλγκάκοφ, η μεγάλη ποιήτρια Αχμάτοβα, ο τραγικός αυτοκτόνος ποιητής και μελλοντικός, θα έλεγα, σατιρικός του αυταρχισμού και της γελοιότητας των τυράννων Μαγιακόφσκι, ο μεγάλος συνθέτης Σοστακόβιτς και μια εξαίσια ομάδα της αφηρημένης ζωγραφικής παρήγαγαν πολιτισμό (όταν εκατοντάδες έργα εκτέθηκαν στο Ζάππειο, μας είχαν αφήσει άφωνους, γιατί είχαν αγοραστεί και φυλαχθεί κρυφά από ρώσο φιλότεχνο ελληνικής καταγωγής).

Και τώρα ένας πρόεδρος που η βιογραφία του εκκινεί από την υπηρεσία του στην κτηνώδη KGB, ακολουθώντας το παράδειγμα του άθλιου μωαμεθανού κατακτητή της Αλεξάνδρειας που έκαψε τη βιβλιοθήκη της ελληνιστικής αυτής πόλης με χιλιάδες βιβλία που τώρα, δυστυχώς, γνωρίζουμε μονάχα από τους τίτλους τους, με έναν συλλογισμό που δανείστηκε, χωρίς να το γνωρίζει, από τη Λογική του Αριστοτέλη: «Αν τα βιβλία αυτά είναι αντίθετα με του Κοράνιο, είναι επικίνδυνα, αν συμφωνούν με το Κοράνιο, είναι περιττά. Αρα, επικίνδυνα ή περιττά, να καούν»!

Μόλις πριν από μισόν αιώνα σε αραβική φανατικά ισλαμική χώρα κάποιος ιδεοληπτικός έβαλε φωτιά σε οικοτροφείο θηλέων και κανείς δεν προσπάθησε να σώσει τα κοριτσάκια, επειδή το δόγμα δεν επιτρέπει στα θήλεα άλλη γνώση από τον θηλασμό και το μαγείρεμα. Ποιος στον 21ο αιώνα θα είχε και μόνο φανταστεί ότι θα βρισκόταν λαός να κρύβει τα παιδιά του σε κατακόμβες για να αποφύγουν σφαγές, βιασμούς από λαό ομόθρησκο και για αιώνες αλληλέγγυο στην εξουσία;

Εγραψα πριν για βιβλία, μουσική, πίνακες που απαγορεύτηκαν και στην τσαρική και στη σταλινική περίοδο. Δεν θα βρεθεί κανένα τολμηρό (!) κανάλι να προβάλει τον «Ιβάν τον Τρομερό» και το «Θωρηκτό Ποτέμκιν» που αποτυπώνει εξαίσια την αντίσταση στα τσαρικά πλοία των κατοίκων της Οδησσού; Ο «Ιβάν» ξεκινάει την εκστρατεία του εναντίον των Τατάρων με δοξολογία που γίνεται στο Κίεβο, πρωτεύουσα του κράτους του, όταν η Μόσχα ήταν ακόμα χωριό! Δεν θα βρεθεί, άραγε, κάποιος κινηματογραφιστής να παρουσιάσει ένα ντοκιμαντέρ με «Επίκαιρα» της εποχής που τα χιτλερικά στρατεύματα έκαιγαν και σάρωναν τη Σοβιετική Ενωση ως το Στάλινγκραντ, παράλληλα με ντοκουμέντα από τις καμένες και βομβαρδισμένες πόλεις της Ουκρανίας από τον ρωσικό στρατό;

Υπήρξα δάσκαλος 50 χρόνια και σκέφτομαι τι θα μπορεί να λέει σήμερα ένας δάσκαλος στη Μόσχα και στην Οδησσό. Το ευτύχημα είναι που σήμερα ο καθένας, όπου γης, μπορεί να βλέπει και να ακούει ό,τι γίνεται: στρατιές γυναικοπαίδων, σκοτωμένους στα ρείθρα των δρόμων της πόλης τους, παιδικούς τάφους, βομβαρδισμένα νοσοκομεία, ξεριζωμένοι άνθρωποι με μόνη περιουσία μια κουβέρτα, χωράφια όπου άλλοτε ανθούσε η προκοπή του αγρότη, οικοδομές όπου άλλοτε ανθούσε η προκοπή του εργάτη και σχολεία όπου κάποιος δάσκαλος δίδασκε ιδέες και ήθος. Και έπρεπε να ζούμε στον 21ο αιώνα και να αντιμετωπίζουμε θηριωδίες που οι αιώνες εύχονταν να μην ξανασυμβούν. Τελικά είναι θηρίο ο άνθρωπος, όπως πάντα μας ειδοποιούσαν σοφοί ιστορικοί, φιλόσοφοι, λογοτέχνες, επιστήμονες;

Δεν αρκούσε πως χρειάστηκε να συνηθίσει τη μετάβαση από τα τέσσερα πόδια στα δύο, δεν αρκούσε που μεγάλωνε ο εγκέφαλός του και δεν αρκούσε αυτό που ονομάζουμε πείρα, ιστορία, μνήμη. Πόσο τραγικά επίκαιρος είναι πάντα ο παππούς Ηράκλειτος που μας ειδοποιούσε: «Πατήρ πάντων πόλεμος» και «εκ των διαφερόντων η αρμονία»! Για πόσους αιώνες ακόμη αυτά τα διαφέροντα, όσα δηλαδή έχουν αντίθετη φορά, κατεύθυνση προσανατολισμού, θα διέρχονται μέσα από μια πυράκαυτη ζώνη για να κατορθώσουν να κατακτήσουν την ποθούμενη αρμονία, μια λέξη εξαίσια που έχει την ίδια ρίζα με τον αριθμό, το άρμα, την αρετή και την αριστεία.

Μακριά, λόγω ηλικίας πλέον, από την τάξη σκέφτομαι τον συνάδελφο στο Νηπιαγωγείο, το Δημοτικό, το Γυμνάσιο, το Λύκειο, το Πανεπιστήμιο, στις τεχνικές σχολές που έρχεται κάθε μέρα αντιμέτωπος με τα έντρομα μάτια των μαθητών του που πρέπει να μάθουν την προπαίδεια, τη βυζαντινή ιστορία, την καλλιέργεια του ρυζιού στην Κίνα, τις πράξεις των Αποστόλων και τα δόγματα του Ισλάμ, τον αποικισμό και την αποικιοκρατία, τα αέρια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και τη βόμβα στη Χιροσίμα και, συνάμα, να θεωρήσουν ως ανθρώπινη κατάσταση (με την υπαρξιακή έννοια του όρου) ως ουσία της ανθρώπινης φύσης!

Κάνω μια ευχή: ξαναδιαβάστε τους «Δαιμονισμένους» του Ντοστογιέφσκι, τον «Επιτάφιο» του Θουκυδίδη, την «Ενάτη Συμφωνία» του Μπετόβεν και ξαναδείτε την «Γκουέρνικα» του Πικάσο και κατά καιρούς την «Αποκάλυψη» του Ιωάννη.