Ο πολιτισμός που μεταφέρουν οι λυράρηδες

«Οι λύρες της στεριάς και της θάλασσας» θα ηχήσουν απόψε στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών σε μια παράσταση που δημιούργησε, επιμελήθηκε και παρουσιάζει ο επίμονος ερευνητής της παράδοσης Λάμπρος Λιάβας. Σύμφωνα με τη μυθολογία την πρώτη λύρα έφτιαξε ο Ερμής. Ηχείο το καβούκι μιας χελώνας και εντέρινες χορδές, από τα βόδια του Απόλλωνα, που τα είχε κλέψει.

«Στα Βυζαντινά χρόνια», εξηγεί ο Λάμπρος Λιάβας, «γεννιέται η “λύρα” με το δοξάρι. Ηταν μια νέα τεχνική που ήρθε απ’ την Ασία, η δοξαριά: να τρίβεις τη χορδή με μια άλλη χορδή κι όχι απλώς να την τσιμπάς. Ο ήχος δεν σταμάτησε, άλλαξε η μελωδία. Ετσι, η λύρα με το δοξάρι της, απ’ το Βυζάντιο και από τους Αραβες πέρασε πια στη Δύση, Βαλκάνια, Μεσόγειο ως τη Σκανδιναβία. Μεγάλη οικογένεια τα όργανα με δοξάρι, αδέρφια και ξαδέρφια και συγγενείς, πρόγονοι του βιολιού που τελικά επικράτησε και έγινε ο βασιλιάς σε όλα τα όργανα, όργανο “κλασικό”».

Ο σημαντικός ερευνητής της λαϊκής παράδοσης τονίζει ότι είναι πολλά τα μέρη όπου αντιστέκονται στην παντοδυναμία του βιολιού και ακόμα επιμένουν. «Κάθε τόπος έχει τη λύρα του, με το δικό της σχήμα και την κατασκευή της, το κούρδισμα, την τεχνική παιξίματος, μα και το ρεπερτόριο με τα τραγούδια, τους χορούς να μπλέκονται με τους παλιούς χαβάδες. Οι λύρες του Ελληνισμού, της θάλασσας και της στεριάς. Σε Βορρά, Νότο και Ανατολή. Μακεδονία, Θράκη, Πόλη-Κωνσταντινούπολη, Πόντο, Καππαδοκία. Μαύρη και Ασπρη θάλασσα: σε Λήμνο, Νικαριά, Κρήτη και Δωδεκάνησα. Στη Μακεδονία για παράδειγμα, στα αρχαία χρόνια ονομαζόταν “χρυσή την πεδιάδα” και με τη λατρεία του Διονύσου επέζησε στα έθιμα των ντόπιων για την Πρωτοχρονιά και τη μετάβαση από τον θάνατο-χειμώνα στην άνοιξη-ζωή. Εδώ ακούγεται ακόμα ο αδρός, ο πρωτόγονος ήχος του “κεμενέ” όπως ονομάζουν στη Μακεδονία τη λύρα. Η θρακιώτικη λύρα δίνει ακόμα τον τόνο στα τραγούδια τα “τραπεζ’ κα” που ανοίγουνε το γλέντι. Κι έπειτα στα “μπεγίτια”, τα σκωπτικά τα δίστιχα. Μα πάνω απ’ όλα, οι λύρες μαζί με το νταούλι είναι τα όργανα τα ιερά στο “πανηγύρι”, την πανάρχαια τελετή, τ’ Αναστενάρια, που στέκουν στους αιώνες, απ’ τον Διόνυσο στον Αγιο Κωνσταντίνο» λέει ο Λάμπρος Λιάβας.

Ο ήχος της λύρας υπάρχει στη Λήμνο, στην Ικαρία, στη Ρόδο, στην Κάσο, στην Κάρπαθο. Αλλά η λύρα της Κρήτης – μαζί με την ποντιακή – είναι η πιο διάσημη καθώς έχει αναδειχθεί σε ισχυρό σύμβολο και σήμα του νησιού, όργανο μιας παράδοσης που χάνεται στον χρόνο. Ο Λάμπρος Λιάβας εξηγεί ότι «η κρητική λύρα με πρότυπο απ’ το βιολί, παίζει πιο μαλακά, σε πιο μεγάλη έκταση, άλλαξε το δοξάρι της, το κούρδισμα. Κι οι επαγγελματίες λυράρηδες γίναν δεξιοτέχνες λαμπεροί, ονομαστοί, οι “πρωτομάστορες”: ο Κώστας Μουντάκης, ο Θανάσης Σκορδαλός, ο Νίκος Ξυλούρης και άλλοι πολλοί που άφησαν εποχή και παρακαταθήκη πολύτιμη για τους επόμενους: χανιώτικα συρτά και σούστες, κοντυλιές και πεντοζάλια, μαλεβιζιώτες – πηδηχτοί».

Στην παράσταση που συμμετέχουν η Κατερίνα Παπαδοπούλου (τραγούδι) και οι εξαιρετικοί λυράρηδες Γιάννης Κλαδάκης (λύρα Ρόδου), Μιχάλης Ζωγραφίδης (λύρα Καρπάθου), Αντώνης Νταλλαρής (λύρα Λέρου), Μανώλης Μπουνταλάκης (λύρα Κρήτης), Ηλίας Υφαντίδης (κεμεντζές, λύρα Πόντου), Γιώργος Κοντογιάννης (πολίτικη λύρα), Σταύρος Νικολαΐδης (λύρα Ικαρίας), Γιώργος Κοχλιός (λύρα Λήμνου), Νίκος Ζεδαμάνης και Αντρέας Ρέγγης (λύρα Μακεδονίας) και Σπύρος Κούκος (λύρα Θράκης) θα ακουστούν επίσης οι ιστορίες που υπάρχουν πίσω από τη λύρα της Καππαδοκίας αλλά και την πολίτικη λύρα.