Νέες ψηφίδες στην έρευνα του 1821

Γράφτηκε, και μάλιστα από παρατηρητές εγνωσμένου κύρους, ότι στην επέτειο για τα 200 χρόνια δεν υπήρξαν νέες φωνές και γραφές ιστορικών αλλά και νέες θεάσεις γύρω από το 1821. Παρ’ όλα αυτά, μια τέτοια κριτική αδικεί κατάφωρα όχι μόνο μια γενιά ανάμεσα στα 40-50 που παλεύει με σχετική συνέπεια πολλά χρόνια για να φωτίσει όψεις της συγκεκριμένης περιόδου, αλλά και μια νεότερη γενιά που παρουσιάστηκε δυναμικά το 2021. Ενδεικτικά αναφέρουμε εδώ τις μονογραφίες για τον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, τις «Ανταμοιβές των Αγωνιστών» της Σωτούρας Βασιλείου (εκδ.Παπαδόπουλος), που παρουσιάσαμε στο «Βιβλιοδρόμιο», όπως και πολύ ενδιαφέρουσες θεματικές και θεάσεις σε μια συγκυρία δύσκολη για τις κοινωνικές επιστήμες.

Προς την κατεύθυνση αυτή κινήθηκε και η Επιτροπή για το 1821 που συνέστησε το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, υπό την εποπτεία της οποίας έλαβε χώρα μια σειρά εκδηλώσεων για τα 200 χρόνια της Επανάστασης. Στο πλαίσιο των δράσεων αυτών εντάχθηκε και το ερευνητικό πρόγραμμα «Νέοι ιστορικοί του ΑΠΘ για το 1821» (εκπονήθηκε με τη στήριξη της Εθνικής Τράπεζας). Ο σκοπός του έργου ήταν να δώσει τη δυνατότητα σε νέους ιστορικούς (όλοι τους απόφοιτοι πτυχιακών ή/και μεταπτυχιακών προγραμμάτων σπουδών του ΑΠΘ) να διερευνήσουν πτυχές της Επανάστασης. Στη συνέχεια, οι συγγραφείς επεξεργάστηκαν τα πορίσματα της έρευνάς τους υπό την επίβλεψη ιστορικών του ΑΠΘ. Καρπός της προσπάθειας αυτής είναι το συλλογικό αυτό έργο.

Το βιβλίο αποτελείται από μελέτες 12 ιστορικών και διαρθρώνεται σε τρεις ενότητες: η πρώτη ενότητα αφορά τις αναπαραστάσεις του 1821 στον 19ο και 20ό αιώνα και αναλύει τις εικαστικές απεικονίσεις του Αγώνα στο πλαίσιο της αποκατάστασης των αγωνιστών του (Σ. Βασιλείου), τους εορτασμούς της Επανάστασης στη Θεσσαλονίκη το 1921 και το 1930 (Χ. Μανδατζής), τις απόπειρες κατασκευής της θυσίας της Αράπιτσας το 1822 ως ενός «μακεδονικού Ζαλόγγου» (Γ. Βλαχοδήμου) και τέλος τους πανηγυρικούς που εκφώνησαν οι καθηγητές του ΑΠΘ κατά τους εορτασμούς της 25ης Μαρτίου (Ε. Πουλιάσης). Η δεύτερη ενότητα, που επιγράφεται «Η μαρτυρία των ιστορικών αρχείων», χρησιμοποιεί ελληνικές, οθωμανικές και σερβικές αρχειακές πηγές, και διερευνά πτυχές των ελληνοσερβικών σχέσεων (Γ. Τομάσεβιτς), το ζήτημα της επιστροφής στο ελληνικό κράτος των αιχμαλώτων του Αγώνα (Α. Ντάσιος – Σ. Γαστεράτος), το φαινόμενο του αρματολισμού (Κ. Σαρρής), καθώς και την προεπαναστατική πορεία μιας προυχοντικής οικογένειας του Μοριά (Χ. Κυριακόπουλος). Το τρίτο και τελευταίο μέρος του βιβλίου, που θα έλεγα ότι παρουσιάζει ένα μεγάλο ενδιαφέρον αφού φέρνει στην επιφάνεια και τις όψεις τρίτων για την Ελληνική Επανάσταση, με τον τίτλο «Αναγνώσεις της Επανάστασης», εξετάζει τη δημιουργία και προώθηση μιας νεωτερικής εκδοχής του «ηρωισμού», όπως αυτή προβλήθηκε από τον ελληνικό επαναστατικό Τύπο (Κ. Διώγος), τη στάση της «εγγράμματης ρωσικής ελίτ» αλλά και της ρωσικής κοινής γνώμης έναντι της Επανάστασης (Μ. Χεριανίδου), τους τρόπους με τους οποίους η τουρκική μεταοθωμανική ιστοριογραφία αποτίμησε το 1821 και, τέλος, τα επαναστατικά σκιρτήματα στη Μικρά Ασία και την καταστολή τους από τους Οθωμανούς (Μ. Πεγνίογλου).

Η πρώτη ενότητα με τίτλο «Αναπαραστάσεις του 1821» περιέχει τέσσερα κείμενα σχετικά με τον εορτασμό του 1821 και την πρόσληψή του. Ετσι ο Ευστάθιος Πουλιάσης ασχολείται με το ποσοτικό και το ποιοτικό κομμάτι των πανηγυρικών λόγων που εκφωνήθηκαν στο ΑΠΘ για την 25η Μαρτίου, η Γεωργία Βλαχοδήμου αναφέρεται στη συγκρότηση της Νάουσας ως εμβληματικού τόπου μνήμης σχετικά με το 1821 για τη Β. Ελλάδα με την ανακήρυξή της ως ηρωικής πόλης. Η Βλαχοδήμου μελετά την πορεία αυτής της απόφασης, τα ιστορικά γεγονότα και τη σύνδεση της Νάουσας με το Ζάλογγο ως μαρτυρικές μνήμες σε μια εισήγηση με τεράστια αρχειακή τεκμηρίωση που κρατά το ενδιαφέρον αμείωτο. Ο Χρήστος Μανδατζής αναφέρεται στον εορτασμό των 100 ετών του 1821 στη Θεσσαλονίκη, μια επέτειος που γιορτάστηκε δύο φορές, και το 1921 και το 1930, μαρτυρώντας την πάντα δύσκολη επετειακή πρόσληψη του 1821, ενώ η Σ. Βασιλείου ασχολείται με το θέμα της μετεπαναστατικής πορείας των αγωνιστών.

Η δεύτερη ενότητα του τόμου καταπιάνεται με τα ιστορικά αρχεία του 1821, ένα δύσκολο θέμα, αφού και στην περσινή εορταστική περίοδο εκφράστηκε ο προβληματισμός ότι οι νέοι ερευνητές δεν έχουν επαφή με τις πρωτογενείς πηγές που αναφέρονται στο 1821. Παρ’ όλα αυτά, οι τέσσερις ανακοινώσεις εδώ αποδεικνύουν το αντίθετο. Η Γ. Τομάσεβιτς ερευνά τις σερβικές πηγές για την Ελληνική Επανάσταση, ένας δεσμός με μεγάλο ενδιαφέρον αφού η σερβική εξέγερση τροφοδότησε την Ελληνική Επανάσταση, ο Χρ. Κυριακόπουλος μελετά μια προυχοντική οικογένεια της Πελοποννήσου ρίχνοντας περισσότερο φως στην επανεξέταση των προεστών της Πελοποννήσου. Οι Αλ. Ντάσιος και Σπ. Γαστεράτος μελετούν το ζήτημα των αιχμαλώτων του Αγώνα, προσδίδοντας άλλη μία διάσταση στον Αγώνα, απρόσμενα νεωτερική ίσως, αποδεικνύοντας την πολυπλοκότητα του 1821. Τέλος, η ενότητα κλείνει μ’ ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον κείμενο του Κ. Σαρρή για την αρχαιολογία ή αλλιώς τη γενεαλογία του αρματολισμού και τη σύνδεση του φαινομένου με την παρουσία του βενετικού παράγοντα στον ελλαδικό χώρο.

Πρώτοτυπες ανακοινώσεις

Η τρίτη ενότητα περιέχει ίσως τις πιο πρωτότυπες ανακοινώσεις που αφορούν την αντανάκλαση της Επανάστασης του 1821. Ετσι ο Κ. Διώγος ασχολείται με τον Τύπο της εποχής, την απεικόνιση του ηρωισμού στις εφημερίδες της περιόδου εκείνης και την καθιέρωση του τετράπτυχου Επανάσταση – Πατριωτισμός – Ηρωισμός – Ελευθερία, το οποίο θα αποτελέσει ένα ορόσημο και της νεωτερικής εποχής, εκείνης των επαναστάσεων. Η Μαριάννα Χεριανίδου μελετά τη στάση των ρωσικών εγγράμματων ελίτ μέσα από τις πηγές, ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον θέμα αφού όλο και περισσότερο αποκαλύπτονται υπόγειες και όχι μόνο τέτοιες διαδρομές που προετοίμασαν το έδαφος για την Επανάσταση αλλά και τη βοήθησαν ουσιαστικά έως και την ουσιαστική μεταβολή της ρωσικής στάσης μετά τον θάνατο του τσάρου Αλέξανδρου. Η Μαρία Ντισλή ασχολείται με την τουρκική ιστοριογραφία και την Ελληνική Επανάσταση, ένα θέμα εξίσου ενδιαφέρον που αποκτά όλο και μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Αξίζει να επισημάνουμε δύο παρατηρήσεις της, ότι η τουρκική ιστοριογραφία δεν χρησιμοποιεί ελληνικές πηγές, παρά μόνο μεταφρασμένες, και συχνά υποτιμά την Επανάσταση χαρακτηρίζοντάς την εξέγερση. Η δεύτερη επισήμανση έχει να κάνει με τη διάκριση των όρων Ρωμιός και Γραικός, επιχειρώντας ουσιαστικά να αποκόψουν τη σύγχρονη από την αρχαία Ελλάδα – ίσως θα έλεγα γιατί αυτό το ιστορικό βάθος το θεωρούν ένα κομμάτι ισχύος αλλά και τη βασική αιτία της πυροδότησης του ευρωπαϊκού κινήματος υπέρ της ελληνικής ανεξαρτησίας. Τέλος, μ’ ένα ιδιαίτερο, ξεχωριστό θέμα καταπιάνεται η Ευμορφία Πεγνίογλου, το οποίο συνδέεται και με τα 100 χρόνια της Μικρασιατικής Καταστροφής, αυτό της εικόνας της Μικράς Ασίας και της εμπλοκής τού εκεί Ελληνισμού στην Επανάσταση του 1821. Η Πεγνίογλου φέρνει στο κέντρο της έρευνάς της τη Σμύρνη ως κέντρο της Φιλικής Εταιρείας, κάτι που συμβαίνει με την επίσκεψη του Τσακάλωφ το 1818 – ένα σχετικά άγνωστο περιστατικό που αποδεικνύει την τεράστια γεωγραφική διείσδυση της Φιλικής Εταιρείας. Επιπλέον η Πεγνίογλου υπενθυμίζει τις αντίστοιχες των Ορλωφικών σφαγές που είχαν υποστεί οι εκεί Ρωμιοί μετά τη ναυμαχία του Τσεσμέ το 1770 και το «ρεμπελιό» το 1797.

Συμπερασματικά, ο τόμος των νέων ιστορικών του ΑΠΘ είναι μια πολύ σημαντική συνεισφορά στη μελέτη της Επανάστασης. Εκτός του ότι συνεχίζει μια σημαντική παράδοση της πιο κλασικής ενότητας του Πανεπιστημίου, αυτός ο τόμος εισφέρει σημαντικές συμβολές έχοντας στο επιστημονικό του ραντάρ τα Βαλκάνια, τη Μ. Ασία, την τσαρική Ρωσία. Το πολυσύνθετο μωσαϊκό του 1821 συμπληρώνεται γεωγραφικά και ιστορικά. Οι νέοι ιστορικοί του ΑΠΘ, πέρα από στερεοτυπίες και αφ’ υψηλού κριτικές, με τη δουλειά τους και την επιστημονική τους έρευνα εισφέρουν νέα συναρπαστικά στοιχεία για το 1821.

{1BSYG}Βασίλης Γούναρης – Δημήτρης Λυβάνιος (επιμ.){1BSYG}{CR}{2BTIT}Αγνωστες πτυχές {CR}του ’21: νέοι ιστορικοί του ΑΠΘ ερευνούν τον αγώνα των Ελλήνων για ανεξαρτησία{2BTIT}{CR}{1BSYG}University Studio Press, σελ. 280{1BSYG}{CR}{4BTIM}Τιμή 22 ευρ{4BTIM}ώ