«Η δική μας ενοχή {LF}και η οδύνη των άλλων»

Το επίθετο Ασμαν – είτε αναφέρεται στον γερμανό αιγυπτιολόγο Γιαν είτε στην καθηγήτρια Λογοτεχνικών Σπουδών και σύζυγό του Αλάιντα – αποτελεί εγγύηση στη βιβλιογραφία της πολιτισμικής μνήμης ή της «ανθρωπολογίας της μνήμης». Ο πρώτος έχει αφιερώσει την έρευνά του στην περίφημη αναφορά στο παρελθόν (μνήμη), το πολιτικό φαντασιακό (ταυτότητα) και τη δημιουργία της παράδοσης (πολιτισμική συνέχεια) αναζητώντας πώς συντελούν στη συγκρότηση της περίφημης «συνεκτικής δομής»: εκείνης που συνδέει τα μέλη μιας κοινωνίας, αλλά και το χθες με το σήμερα. Διακρίνει μάλιστα τη συλλογική μνήμη σε «επικοινωνιακή», η οποία σχετίζεται με την καθημερινότητα και αναπτύσσεται στο πλαίσιο μιας ομάδας ενόσω ζουν ακόμη οι φορείς της, και σε «πολιτισμική», μέσω της οποίας η ιστορία γίνεται μύθος. Στο πλαίσιο του σύντομου αυτού εισαγωγικού σημειώματος αρκεί η υπόμνηση του κομβικού βιβλίου του, που κυκλοφορεί ευτυχώς και στα ελληνικά: «Η πολιτισμική μνήμη» (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2017, μτφ. Διαμαντής Παναγιωτόπουλος), όπου, με βάση το τρίπτυχο ανάμνηση – γραφή – συλλογική ταυτότητα μελετά τον τρόπο με τον οποίο διαμόρφωσαν εικόνα για το παρελθόν τους το ιερατείο της αρχαίας Αιγύπτου, το αρχαίο Ισραήλ και οι ελληνικές πόλεις.

H Αλάιντα Ασμαν, που έχει διδάξει εκτός άλλων στα Πανεπιστήμια του Γέιλ, του Πρίνστον και της Βιέννης, ασχολείται ήδη από τη δεκαετία του 1990 με την πολιτισμική ανθρωπολογία και την Επικοινωνιακή Μνήμη. Το ειδικό ενδιαφέρον της – λόγω της καταγωγής της από τη Ρηνανία-Βεστφαλία, αλλά όχι μόνο – είναι η εξέλιξη της γερμανικής πολιτικής μνήμης από το 1945, ο ρόλος των μνημείων του Ολοκαυτώματος και των ευρωπαϊκών συμβολισμών. Από το 2011 συντονίζει μάλιστα το ερευνητικό πρόγραμμα «The Past in the Present: Dimensions and Dynamics of Cultural Memory». Σε λίγες ημέρες κυκλοφορεί στα ελληνικά, από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (σε μετάφραση της γερμανομαθούς Μαρίας Τοπάλη, που έχει επίσης δεδομένη ευαισθησία για την έννοια της μνήμης), το βιβλίο της «Το ευρωπαϊκό όνειρο». Η ιδέα του τίτλου προτάσσεται ως ένα κοινό μοντέλο σκέψης και δράσης για τα έθνη της Ευρωπαϊκής Ενωσης, που, όπως σημειώνει η Ασμαν, τα συνδέει μια ιστορία βίας: «Στην Ευρώπη, η Ιστορία δεν αποτελεί μόνο την πρώτη ύλη για εφιάλτες και τραύματα, αλλά και για το όραμα ενός ειρηνικού κοινού μέλλοντος». Η συγγραφέας διαρθρώνει τα κεφάλαια με βάση ερωτήματα που συνοψίζουν έως σήμερα τη δημόσια συζήτηση: μπορούμε να διδαχθούμε από την Ιστορία; Το τραυματικό παρελθόν ξεχνιέται από μόνο του ή υπόκειται σε διαρκή επεξεργασία; Τι σημαίνει για τις νεότερες γενιές η ανακάλυψη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στον 20ό αιώνα; Από το βιβλίο δημοσιεύουμε, με την άδεια του εκδοτικού οίκου, το απόσπασμα που αφορά τα πέντε συστατικά σημεία στη νέα κουλτούρα μνήμης.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΔΟΥΛΓΕΡΙΔΗΣ

Από ιστορική σκοπιά, η νέα κουλτούρα της μνήμης είναι μια εντελώς πρόσφατη επινόηση. Δεν υπάρχει καμία προδρομική μορφή της, ούτε κάποια σχετική παράδοση στην οποία θα μπορούσε να αναχθεί. Τούτο προκύπτει ως άμεση συνάρτηση με την ιδιάζουσα συνθήκη υπό την οποία προέκυψε: το Ολοκαύτωμα ως ένα άνευ προηγουμένου έγκλημα κατά της ανθρωπότητας. Παρακάτω, θα δώσω μια περιγραφή της μέσα από πέντε γνωρίσματα.

Συνδέεται με ειδεχθή εγκλήματα της Ιστορίας μας

Τα εγκλήματα αυτά κρίνονται σήμερα εκ των υστέρων, με βάση δικαιικά πρότυπα που διαμορφώθηκαν μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Από τον πόλεμο τούτο και το Ολοκαύτωμα προέκυψαν ως διδάγματα της Ιστορίας έννοιες όπως «εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας», τα ανθρώπινα δικαιώματα, αλλά και η Σύμβαση για τη Γενοκτονία· ωστόσο, μόνο μετά το 1990 πέρασαν στο πεδίο της πολιτικής. Το 1939 ο Χίτλερ μπορούσε ακόμα να κομπάζει, λέγοντας: «Ποιος μιλά σήμερα πια για τους Αρμένιους;» Είχε βιώσει τη γενικευμένη άρνηση και λησμοσύνη της γενοκτονίας τού 1915 εις βάρος των Αρμενίων, και έτσι θεωρούσε πως δεν είχε να φοβάται καμία τιμωρία ή γενική κατακραυγή για τη γενοκτονία των Εβραίων. Πλέον, όμως, μιλάμε για τους Εβραίους, αλλά και για τους σκλάβους, τους αποικιοκρατούμενους και τους ιθαγενείς διαφόρων περιοχών, που μέχρι σήμερα αδικήθηκαν ή εξακολουθούν να αδικούνται με διώξεις, σφαγές και καταπίεση. Στο μεταξύ αποκτήσαμε ένα διεθνικό πλαίσιο ηθικών νόμων και ένα Διεθνές Δικαστήριο στη Χάγη, που κρίνουν τι είναι δίκαιο και άδικο ανεξαρτήτως των αποφάσεων των επιμέρους κυβερνήσεων.

Η νέα κουλτούρα μνήμης συνιστά αυτοκριτική

Ο ιστορικός Γιόχαν Χουιζίνγκα όρισε κάποτε την Ιστορία ως την «πνευματική μορφή μέσω της οποίας μια κοινωνία λογοδοτεί στον εαυτό της για το παρελθόν της». Διατύπωσε έτσι με σαφήνεια τη δεύτερη θεμελιώδη αρχή της νέας κουλτούρας της μνήμης, που εδώ αφορά την αναμέτρηση με αρνητικά συμβάντα της ίδιας μας της Ιστορίας, τα οποία δεν πρέπει απλώς να διαγραφούν και να ξεχαστούν, αλλά να αποτελέσουν εκ νέου αντικείμενο διερεύνησης και ανάλυσης. Η ενοχή, βέβαια, δεδομένου ότι συναρτάται με την προσωπική δράση του καθενός, και συνεπώς με τα άτομα, δύσκολα μεταβιβάζεται. Ωστόσο, η ευθύνη για τα εγκλήματα μπορεί και πρέπει να αναληφθεί σε βάθος χρόνου από θεσμούς, διάδοχα κράτη και κοινωνίες.

Η νέα κουλτούρα μνήμης χρειάζεται την ιστορική έρευνα

Μετά τον πόλεμο, η γενικευμένη αποσιώπηση δεν επικράτησε μόνο στη Δυτική Γερμανία, αλλά, όπως απέδειξε και ο πολιτικός επιστήμονας Τόνυ Τζαντ, αποτέλεσε μια διεθνή πρακτική. Την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, οποιαδήποτε εθνική μνήμη στην Ευρώπη τέθηκε σε αναστολή, προκειμένου να ευνοηθούν οι νέες δυτικοευρωπαϊκές και ανατολικοευρωπαϊκές συμμαχίες στις δύο πλευρές του Σιδηρού Παραπετάσματος. Καθώς «όλες οι ευθύνες για τον πόλεμο, τα δεινά και τα εγκλήματά του αποδόθηκαν στους Γερμανούς, ως εκ τούτου αποσιωπήθηκαν» όσα εγκλήματα διαπράχθηκαν από άλλους, τόσο στη διάρκεια του πολέμου όσο και μετά. Τούτη η λήθη διήρκεσε σε Δύση κι Ανατολή μέχρι το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Μετά το 1990, τα ανατολικοευρωπαϊκά αρχεία άνοιξαν. Η αξιοποίηση των συγκεκριμένων πηγών διευκόλυνε ένα νέο κύμα παγκόσμιας ιστορικής έρευνας για το Ολοκαύτωμα. Σημειώθηκε, έτσι, μια ενεργοποίηση της μνήμης, η οποία κατέστησε το Ολοκαύτωμα μέρος της κοινής συνείδησης και εκτός Γερμανίας, με αποτέλεσμα να κλονιστεί συθέμελα σε ολόκληρη την Ευρώπη η εθνική αυτοεικόνα κάθε χώρας. Παραθέτουμε μερικά μόνο παραδείγματα: με αφορμή νέα στοιχεία σχετικά με το καθεστώς του Βισύ και την ιστορία του αντισημιτισμού στην Ανατολική Γερμανία, η Γαλλία και η ΛΔΓ έπαψαν ξαφνικά να θεωρούνται αποκλειστικά υπέρμαχοι της ελευθερίας· μετά την υπόθεση Βάλντχαϊμ και τις συζητήσεις σχετικά με το [πογκρόμ του] Γιεντβάμπνε, η Αυστρία και η Πολωνία έπαψαν πλέον να αντιμετωπίζονται αποκλειστικά και μόνο ως θύματα· ακόμα και η ουδέτερη Ελβετία με τις τράπεζες και τα σύνορά της αναγκάστηκε να λάβει υπ’ όψη τους νέους «εθνικούς τόπους μνήμης». Χάρη σε νέες πηγές, στοιχεία και έρευνες, αναδύθηκαν παντού μνήμες, που έγιναν αντικείμενο έντονης αντιπαράθεσης στις διάφορες κοινωνίες, επιφέροντας την αμφισβήτηση του μονοδιάστατου χαρακτήρα και της αποκλειστικότητας του κυρίαρχου εθνικού αφηγήματος.

Η μαρτυρία αποκτά νέο νόημα

Υπάρχουν όμως και εγκλήματα για τα οποία δεν διαθέτουμε ούτε αρχεία ούτε ιστορικά τεκμήρια. Η Τζούντιθ Μπάτλερ πρότεινε τον όρο «κανονιστική βία» για σχέσεις εξουσίας υπό τις οποίες όχι μόνον είναι δυνατές μορφές μονομερούς βίας, αλλά εμφανίζονται και ως «φυσικές», αποκλείοντας έτσι οποιαδήποτε ανάγκη δικαιολόγησής τους. Αυτό, λ.χ., ισχύει σε μεγάλο βαθμό για τα εγκλήματα των αποικιοκρατών ή για τη δουλεία, δηλαδή μορφές αφανισμού και εκμετάλλευσης που την εποχή τέλεσής τους θεωρούνταν αυτονόητες και δεν σχολιάζονταν περαιτέρω. Εκεί, όμως, όπου τα αρχεία απουσιάζουν, υπάρχει μια άλλη πηγή της αλήθειας, η οποία για καιρό έμενε αποσιωπημένη. Πρόκειται ουσιαστικά για τις φωνές των θυμάτων, που συνήθως επί αιώνες δεν τύγχαναν της απαραίτητης προσοχής. Σημαντικότερη καταγραφή της τραυματικής εμπειρίας των μαύρων στις ΗΠΑ αποτέλεσε αναμφίβολα η μουσική τζαζ, που ναι μεν κατάφερε να βρεθεί στο επίκεντρο της αμερικανικής κουλτούρας, αλλά ουδέποτε αναγνωρίστηκε νομικά ως έγκυρη μαρτυρία. Μιλάμε σήμερα για τις φωνές αυτές ως «προφορικές μαρτυρίες». Επιβεβαιώνουν πληγές της Ιστορίας, εκεί όπου οι γραπτές πηγές απουσιάζουν. Στο μεταξύ, η προφορική μαρτυρία (testimony) έγινε μέρος της ιστορικής επιστήμης.

Η νέα κουλτούρα μνήμης είναι διαλογική

Αυτό τη διαφοροποιεί από την εθνική μνήμη που, παραδοσιακά, έχει χαρακτήρα μονολόγου. Εδώ δεν παίζει ρόλο μόνον η υπερηφάνεια. Η αποκλειστική, ακριβώς, εστίαση στη δική μας ιστορία ως θυμάτων εμποδίζει τη δυνατότητα -που είναι απαραίτητη για τον Χουιζίνγκα- να δοθούν εξηγήσεις και να καταλογιστούν ευθύνες, επιτρέποντας έτσι στην ενοχή μας να «λησμονηθεί». Η λογική της εθνικής μνήμης καθοριζόταν και καθορίζεται από την έλλειψη χώρου: η δική μας οδύνη χρειάζεται κατά κανόνα πολύ χώρο, και συνεπώς εκτοπίζει την οδύνη που εμείς προκαλέσαμε στους άλλους. Ο ιστορικός Μαρκ Μπλοχ παρομοίασε κάποτε τις εθνικές μνήμες με «διάλογο μεταξύ βαρήκοων, όπου ο καθένας απαντά εντελώς λάθος στα ερωτήματα του άλλου». Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, όμως, οι εθνικές μνήμες δεν υφίστανται πλέον μεμονωμένα, παρά συνδέονται άρρηκτα με εκείνες των γειτόνων. Το πολιτικό και πολιτισμικό πλαίσιο της Ε.Ε. έχει ήδη συμβάλει σημαντικά στο να καταστήσει τις εθνικές μνήμες περισσότερο ανοιχτές και δεκτικές στη δική μας ενοχή και στην οδύνη των άλλων. Δεν παύει, ωστόσο, να ισχύει το εξής: με την εκ νέου ενίσχυση αυτών των προτύπων μνήμης -που θυμίζουν μονολόγους-, η ευρωπαϊκή ενσωμάτωση δεν μπορεί να επιτευχθεί πλήρως.

{1BSYG}Aleida Assmann{1BSYG}{CR}{2BTIT}Το ευρωπαϊκό όνειρο{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Μαρία Τοπάλη{CR}Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, σελ. 24{3BEKD}0