«Για να γίνεις συγγραφέας χρειάζεσαι ευαισθησία»

Σε ποιον βαθμό πιστεύετε πως οι εμπόλεμες συρράξεις στην εποχή μας, με την κυριαρχούσα εικόνα, θα ήταν δυνατόν να παραγάγουν μια αντιπολεμική λογοτεχνία για παράδειγμα στο επίπεδο της «Ζωή εν τάφω» του Στράτη Μυριβίλη, της «Ιστορίας ενός αιχμαλώτου» του Στρατή Δούκα ή του «Ουδέν νεώτερον από το δυτικόν μέτωπο» του Ρεμάρκ;

«Λέγοντας λοιπόν βιωματική, εννοώ τη λογοτεχνία εκείνη που αντλείται από τα προσωπικά βιώματα του συγγραφέα (…). Τα βιώματα πάλι δεν είναι μονάχα εκείνα που προέρχονται από την εμπειρία, αλλά και οι φαντασιώσεις και οι ισχυρές πνευματικές καταστάσεις που έχει ζήσει ο άνθρωπος (…)» (Γιώργος Ιωάννου «Η Καθημερινή», 24.7.1977). Οι συγγραφείς που αναφέρει η ερώτησή σας είχαν μια βιωματική σχέση με την εποχή και τα γεγονότα του πολέμου. Βιωματική είναι και η σχέση με τις λέξεις. Και κάθε συγγραφέας φτιάχνει τη δική του αλληλουχία νοημάτων και τη δική του γλώσσα. Ετσι ακόμη κι αν δεν έχει σχέση με το γεγονός σε πρώτο πρόσωπο, έχει με τις λέξεις ως οχήματα εννοιών, όπως συνήθιζαν να λένε οι αρχαίοι πρόγονοί μας.

Τώρα θα μπω στην ουσία της ερώτησης. Η παραγωγή αντιπολεμικής λογοτεχνίας σήμερα ίσως είναι πιο εύκολη υπόθεση από το παρελθόν. Διότι πλέον το βιωματικό στο οποίο αναφέρθηκα προηγουμένως αναλυτικά απλώνει το πέπλο της πληροφορίας σε όλον τον πλανήτη. Δεν είναι κάποιος πόλεμος κάπου μακριά για τον οποίον οι ειδήσεις έρχονται με καθυστέρηση και μέρες ή μήνες μετά. Είναι που ζούμε την κάθε στιγμή στην οθόνη της τηλεόρασης, του υπολογιστή και του τηλεφώνου. Βλέπουμε την τραγωδία να εκτυλίσσεται μπροστά μας. Οι πλέον αναίσθητοι ίσως να γυρίζουν εύκολα το κουμπί και να θεωρούν ότι είναι σαν να παρακολουθούν μια ακόμη ταινία του Χόλιγουντ. Ομως για να γίνεις συγγραφέας χρειάζεσαι ευαισθησία. Κι αυτήν την αγγίζει στην ολότητά της η καθημερινή βιωματική πλέον σχέση των ευαίσθητων με τον πόλεμο. Μένει βεβαίως η συγγραφική δεινότητα. Εάν υπάρχει και αυτή, τότε ναι μπορεί να παραχθεί αντιπολεμική λογοτεχνία, διότι πάντα η ζωή θα ζητά τις διεξόδους μέσα από τις πληγές της αδικίας, της επιβολής του ισχυρού στον ανίσχυρο, της αγάπης για το παιδί που φοβάται και της ελπίδας για να ξανάρθουν αυτά που πριν τον πόλεμο θεωρούσαμε αυτονόητα.

Αν λάβουμε υπόψη μας ότι ουδέποτε μέσα στην ιστορία μια πανδημία χαρακτηρίστηκε αποκλειστικά ως μια υγειονομική κρίση, ποιες ενδέχεται να είναι κατά τη γνώμη σας οι άλλες αιτίες που προκάλεσαν την παγκόσμια εξάπλωση του κορωνοϊού;

Κινδυνεύει κανείς να μπει σε μεταφυσικά μονοπάτια εάν αναζητήσει άλλες αιτίες πλην της απολύτου φυσικής εκείνης που διέπεται από τους νόμους μετάδοσης των ιών. Η διαρκής κινητικότητα, τα νέα μέσα μεταφοράς, οι ταχύτητες σύνδεσης των γεωγραφικών άκρων του πλανήτη τούτου μου αρκούν ως ερμηνείες.

Ο Γκαμπριέλ Μαρσέλ είχε γράψει τη δεκαετία του ’40 πως δεν θα αργήσει η μέρα που η τύχη ενός ανθρώπου θα εξαρτάται από χώρες όπου δεν πάτησε ποτέ το πόδι του και δεν θα τις γνωρίσει ποτέ. Το βλέπετε να συμβαίνει σήμερα και το θεωρείτε κάτι θετικό ή κάτι αρνητικό;

Ο ιερέας του Αμμωνος Ρα που εκλήθη – εκών άκων – να ανακηρύξει τον Μέγα Αλέξανδρο σε ισόθεο δεν φανταζόταν ποτέ ότι κάποια μέρα ένας βασιλιάς θα μπορούσε να του πάρει το κεφάλι εάν τυχόν δεν αντιλαμβανόταν εγκαίρως τους οιωνούς που όριζαν τη θεοποίηση ενός νεαρού Μακεδόνα. Πού ήταν η Μακεδονία για τα μέτρα της εποχής; Σχεδόν στην άλλη άκρη του γνωστού κόσμου. Για να μη μιλήσω για τους κατοίκους της Βακτριανής και της Περσέπολης. Η τύχη του κόσμου ορίζεται κατά τους νεότερους από την πεταλούδα που πετάει στον Αμαζόνιο και προκαλεί τσουνάμι στην Ινδονησία… Αρνητικό ή θετικό; Σήμερα με την πρόοδο της τεχνολογίας το Ιντερνετ έκανε τον πλανήτη μια γειτονιά. Αλλοτε τη χειρότερη άλλοτε την καλύτερη. Προς το θετικό του πράγματος πάντως κλίνει η άποψή μου.

Ποιο περιστατικό, ταξίδι ή βιβλίο ενδέχεται να έχει σταθεί μια αποκάλυψη που δίχως αυτή θα αισθανόσασταν ότι η ζωή σας θα ήταν λειψή;

Το ταξίδι μου στη στρατόσφαιρα με εκπαιδευόμενους αστροναύτες της Ευρωπαϊκής Διαστημικής Εταιρείας, σε συνθήκες έλλειψης βαρύτητας. Ημουν ο δεύτερος παγκοσμίως δημοσιογράφος που το πέτυχε και νιώθω τυχερός που έζησα την αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι χωρίς τη μαγνητική δυναμική που μας κρατάει προσγειωμένους.

Ποιο είναι το σημείο της γενέθλιας πόλης σας που σας προκαλεί για έναν μοναχικό μακρινό περίπατο;

Το ενετικό κάστρο της Κυπαρισσίας. Στη μεγάλη πολεμίστρα του που μισογκρεμισμένη χαίνει πάνω από τον γκρεμό βλέπω καθισμένο ένα παιδάκι οχτώ χρονών να ατενίζει το απέραντο γαλάζιο του Ιονίου, τους μακρινούς ελαιώνες με το αέναο θρόισμα των φύλλων τους κάτω από το Ψυχρό, το βουνό που και μόνο το όνομά του προκαλεί δέος. Και να κοιτάζει τους προγόνους και τους κοντινούς που έφυγαν και ταξίδεψαν για πάντα όπως οι χαρταετοί μας που κόπηκαν και τους πήρε ο άνεμος και χάθηκαν μακριά στον ορίζοντα. Ενα Φου, μια στιγμή, μια ανάσα. Το κάστρο των αναμνήσεων ανθίσταται στη ζωή που ισοπεδώνει το παρόν και ταξιδεύει μόνη προς το διδώ του Καβάφη…