H περί αλαζονείας κατηγορία

Αν και ο Εμανουέλ Μακρόν εξελέγη, ένα μεγάλο ποσοστό από όσους δεν τον ψήφισαν τον μισούν. Μια από τις αιτίες των πενήντα αποχρώσεων του μίσους είναι ότι τον θεωρούν αλαζονικό· «μακριά από τις μάζες»: στην πραγματικότητα, εκφράζουν φθόνο· αποκαλύπτουν το δικό τους έλλειμμα εαυτού.

Ο Μακρόν, όπως πολλοί άνθρωποι με εντυπωσιακή πορεία, έχει θεωρηθεί «υβριστής»: πρόκειται για κατηγορία που ταιριάζει στον Βλαντιμίρ Πούτιν -εκτός αν δεν ξέρουμε τι σημαίνει η λέξη. Το σημαινόμενο κατά την αρχαιοελληνική αντίληψη είναι η βίαιη, άδικη και προσβλητική συμπεριφορά ενός ατόμου, μιας ομάδας ή ενός λαού η οποία απορρέει από υπερτίμηση της αξίας, της ισχύος και των δυνατοτήτων του. Όταν αψηφώ τους νόμους της πολιτείας ή τον άγραφο θεϊκό νόμο που θέτει όρια στις ανθρώπινες ενέργειες, διαπράττω «ὕβριν», επιχειρώ δηλαδή να υπερβώ τη θνητή μου φύση και να εξομοιωθώ με τους θεούς. Εξού και η θεϊκή οργή που επακολουθεί· εξού η νέμεσις. Με λίγα λόγια, δεν συνιστά ύβρη το να πιστεύω στον εαυτό μου, στις ικανότητές μου, στην πείρα μου ή σε οτιδήποτε άλλο μού προσδίδει συγκριτική ή απόλυτη αξία.

Βίαιη, αυθάδη και αλαζονική στάση επιδεικνύει ο όχλος και όποιο μέλος του όχλου υπερηφανεύεται για το ότι δεν μοιάζει με εκείνον που έχει μεγαλύτερο διανοητικό και ηθικό ανάστημα. Το να υπερηφανευόμαστε μόνο και μόνο επειδή υπάρχουμε δεν σημαίνει απολύτως τίποτα· είναι μονάχα μια παρηγοριά. Συνήθως, αυτού του είδους η υπερηφάνεια, που πληγώνεται από την ύπαρξη ατόμων που μας υπερβαίνουν σε γνώσεις, σε ήθος, σε έργο, σε κοινωνική γοητεία, συνοδεύεται από κατηγορίες για ύβρη την οποία συχνά ταυτίζουμε με τον ελιτισμό. Αν και ο ελιτισμός μπορεί να οδηγήσει σε ύβρη, οι δύο έννοιες είναι άσχετες μεταξύ τους.

Από την ιδέα ότι κάποιος ανήκει σε έναν κύκλο προνομιούχων οι οποίοι, κληρονομικώ δικαιώματι, κυβερνούν τη χώρα και τον κόσμο μπορεί να προκύψει, και προκύπτει, μια εσφαλμένη εικόνα ανωτερότητας. Αλλά, το να αποτελεί κάποιος μέρος μιας ελίτ -διανοητικής, οικονομικής, κοινωνικής, πολιτικής- δεν συνεπάγεται απαραιτήτως ότι είναι ελιτιστής. Ο ελιτισμός είναι μια πρόσληψη της πραγματικότητας, όχι η ίδια η πραγματικότητα: ο Μακρόν, ως πρόεδρος της Γαλλίας, είναι εξ αντικειμένου μέλος της πολιτικής ελίτ· καθώς μάλιστα έχει κάνει κάποιες σπουδές θα μπορούσε να θεωρηθεί και μέλος της διανοητικής ελίτ. Αλλά όχι και τόσο: υπάρχουν πολλοί με απείρως περισσότερες περγαμηνές από τον Μακρόν. Το ερώτημα είναι αν συμπεριφέρεται «ελιτίστικα», αν πιστεύει ότι η ισότητα όλων μας έναντι του νόμου δεν αποτελεί κοινωνική αξία κι ότι η ελίτ στέκεται πάνω από την υπόλοιπη κοινωνία, υπόκειται σε καθεστώς ακαταδίωκτου ή κατέχει την απόλυτη αλήθεια. Δείχνει περιφρόνηση για τον υποτιθέμενο «απλό λαό»; Κάθε άλλο: ο Μακρόν δείχνει γαϊδουρινή υπομονή μπροστά σε ανόητες και επιθετικές αντιδράσεις· αλλά, αν θέλουμε σώνει και καλά να τον περιγράψουμε ως ελιστιστή, ακόμα κι αυτή η ψυχραιμία μπορεί να εκληφθεί ως ελιτιστική: «δεν θα κατέβω στο επίπεδό σας.»

Ο ελιτισμός τείνει να ευνοεί την αξιοκρατία και την τεχνοκρατία, κι όταν παρεκκλίνει ευνοεί την πλουτοκρατία. Στον αντίποδα συναντάμε τον εξισωτισμό και τον λαϊκισμό: η Mαρίν Λεπέν προέρχεται από παραδοσιακή οικογένεια των αριστοκρατικών συνοικιών αλλά κανείς δεν την εγκαλεί για ελιτισμό: για να κατηγορηθείς για ελιτισμό πρέπει να έχεις κάτι επίζηλο, να έχεις επιτύχει πράγματα που προκαλούν στους άλλους συμπλέγματα κατωτερότητας. Η Λεπέν είναι κληρονόμος μεγάλης περιουσίας και έχει σπουδάσει νομική· αλλά προβάλλει την εικόνα μιας μητέρας που κάνει τα ψώνια της στην υπαίθρια αγορά –που καθαρίζει φασολάκια στη δροσερή αυλόπορτα. Γιατί άραγε; Διότι δεν ξεχωρίζει ως άτομο, ως προσωπικότητα.

Κανείς Γάλλος πρόεδρος δεν παρίστανε, ούτε ήταν, λαϊκό παλικάρι. Αλλά οι καιροί έχουν αλλάξει: η αμερικανική τάση για λαϊκά παλικάρια ξέσπασε στις ακτές μας. Και το χριστιανικό μας υπόβαθρο που αναδεικνύει ως αξία την ταπεινότητα, μας κάνει να μπερδεύουμε την υπερηφάνεια με τον ναρκισσισμό και τον εγωισμό: πριν από την εμφάνιση της ιδέας «Είμαι υπερήφανος για ό,τι είμαι» που έχει γίνει κυρίαρχη στην εποχή των κοινωνικών δικτύων και των selfies, η πίστη στον εαυτό ονομαζόταν εγωισμός. Με λίγα λόγια δεν σου επιτρεπόταν να έχεις αυτοπεποίθηση, (ιδιαίτερα αν ήσουν γυναίκα): αυτοπεποίθηση σήμαινε ανεπίτρεπτη αυθάδεια. Στον 21ο αιώνα, η λέξη «εγωισμός» έχει παρακμάσει· χρησιμοποιείται πια μόνο για να περιγράψει κάποιον που δεν ενδιαφέρεται για κανέναν πέραν του εαυτού του· είναι, ας πούμε, συνώνυμο του φιλοτομαρισμού, της φιλαυτίας -δεν έχει σχέση με την αυτοεκτίμηση. Εξάλλου, σήμερα, η επιδειξιομανία και η κατάργηση της privacy -το να αναφέρεται κανείς διαρκώς στον εαυτό του: me, myself, I και να υπερηφανεύεται για την προσωπική του ζωή (τα υλικά του αγαθά, τα παιδιά του, το σκυλί του)- είναι κανόνας, όχι εξαίρεση που να επιδέχεται κριτική και ντρόπιασμα. Καταλήγουμε στο εξής: στους μέτριους η έκφραση υπερηφάνειας όχι μόνο επιτρέπεται αλλά ενθαρρύνεται· κάνει καλό στην ψυχική υγεία. Σ’ εκείνους που έχουν να επιδείξουν κάποια επιτεύγματα απαγορεύεται· είναι οίηση, είναι ύβρις: για να δικαιολογήσουμε αυτή την ιδέα επιστρατεύουμε την αντίληψη της χριστιανικής αμαρτίας και της χριστιανικής αρετής, της ταπεινότητας. Οι θεοί θα μας τιμωρήσουν.

Οι άνθρωποι με υψηλή μόρφωση και κοινωνική πείρα έχουν επίγνωση της μικρότητάς τους σε απόλυτα μεγέθη. Ξέρουν τα ελαττώματα, τις ελλείψεις και κενά τους. Αντιθέτως, όσοι είναι υπερήφανοι άνευ λόγου και αιτίας δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν τον στενό τους ορίζοντα. Έχει λοιπόν ο Μακρόν νεύρωση υπερβολικής αυτοπεποίθησης; Την εν λόγω νεύρωση πρέπει να αναζητήσουμε στην Αννί Ινταλγκό και στη Βαλερί Πεκρές που πίστεψαν ότι μπορούσαν να αναδειχθούν στην προεδρία: στο τέλος απέσπασαν τόσο χαμηλά ποσοστά ώστε πρέπει να επιστρέψουν στο κράτος τα χρήματα για την προεκλογική τους εκστρατεία. Ο Μακρόν είχε όση αυτοπεποίθηση χρειαζόταν ώστε να θέσει υποψηφιότητα και να κερδίσει.