H ζωγραφική στο περιθώριο

Φεύγοντας κι απ’ την ποίηση

δεν έχεις πού να πας

Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος

Επειτα από μια τηλεφωνική επικοινωνία με την καλή μου φίλη  και συνάδελφο Εύα Μελά, πρόεδρο του Καλλιτεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδος, ξύπνησαν μέσα μου τα χρόνια που έζησε η γενιά μου, με τα προβλήματα επιβιώσεως.

Την άκουσα συγκινημένη να μου αφηγείται για απελπισμένα γράμματα συναδέλφων που ζητούσαν βοήθεια για φάρμακα, για θέρμανση, για στέγη. Το αναπάντεχο αυτό γεγονός μού μετάγγισε, μαζί με τη λύπη, κι ένα αίσθημα τύψεων, επειδή για μένα όλα αυτά έχουν περάσει. Ηρθαν, ακόμη, στον νου μου πρόσωπα σχεδόν ξεχασμένα, από εκείνα που επέμεναν να ζωγραφίζουν τον κόσμο – έστω και χωρίς ανταπόκριση – με τον δικό τους τρόπο, όμοια με τον Θεόφιλο που χάριν παιδιάς τον έριξαν απ’ τη σκάλα και τσακίστηκε. Θυμήθηκα κι έναν υπουργό Πολιτισμού, πριν από χρόνια, που έλεγε τους ποιητές «λαπάδες».

«Φαίνεται πως στα χρόνια τα δικά μας, τα σακάτικα, είθισται να δολοφονούν τους ποιητές», όπως έλεγε ο Εγγονόπουλος.

Είναι κι εκείνοι που έφυγαν με την ελπιδοφόρα ιδεολογία τους να ματαιώνεται, για την οποία εξορίστηκαν και βασανίστηκαν. Περιέργως, η ζωή όσων γνώρισα ήταν ταυτισμένη απολύτως με την τέχνη τους. Ισως από ανάγκη να στηριχτούν κάπου, η ζωγραφική τους είχε χαρακτήρα ιερότητος. Τους βοηθούσε να εξομολογούνται το πένθος τους, όπως και τον λόγο της υπάρξεώς τους. Με αγάπη ιδιαίτερη και παράξενη, που συνιστούσε την προσωπική τους αλήθεια ως νόημα ζωτικό και πολύτιμο, επώαζαν νέες ελπίδες που δεν ήρθαν ποτέ. Η επιθυμία τους να ζωγραφίζουν με τον τρόπο τους δεν τους επέτρεπε την αλλοίωση αυτού του τρόπου, ώστε να γίνουν κι αυτοί πρωτοπόροι ή σαμάνοι.

Τις σπασμένες καρέκλες και τα πράγματα τα ζωγράφιζαν με το σεβάσμιο ήθος τους. Εζησαν τη φριχτή απαξίωση της προσφοράς τους, σε έναν κόσμο ανίερο, που τους υποχρέωνε να βιώνουν τη ζωή και την τέχνη τους σαν λαθρεπιβάτες, με όνειρα αδικαίωτα και νιάτα ανεόρταστα, μένοντας ανέστιοι έως τη μοναξιά των γηρατειών τους.

Οι τρυφεροί ζωγράφοι μιας άλλης εποχής

Θα ‘θελα να πω δυο λόγια γι’ αυτούς, ως παλιά οφειλή σε αγαπημένα πρόσωπα, αρχίζοντας απ’ τον Μπάμπη Τσιμιγκάτο. Τον θυμάμαι στα μέσα περίπου της δεκαετίας του ’50, σεμνό, ευγενικό, να φέρνει το τριμμένο κοστούμι του στον θείο μου τον ράφτη για «γύρισμα». Ηταν γνώριμοι απ’ το Μακρονήσι. Εμενε στην Πλάκα, στους Αέρηδες, σε ένα δωματιάκι τρία επί τρία – σπίτι κι εργαστήρι μαζί – συγυρισμένο και λάμπον. Είχε ανακαλύψει τελευταία, όπως μου είπε, το γάλα σκόνη που τον «έσωσε» γιατί ήταν «φτηνό και θρεπτικό». Γύριζε τις επαρχίες και, όταν οι δήμαρχοι του παρείχαν κάποια στέγη, ζωγράφιζε με τον δικό του τρόπο τις γειτονιές. Με πήγε και στον άλλο ομοϊδεάτη του, τον Πάνο Σαραφιανό, υπέροχο δάσκαλο πολλών από τη γενιά μου, που μας ετοίμαζε για τη Σχολή. Ηταν εκεί και η Μαίρη Σαραφιανού, ο Βρασίδας Βλαχόπουλος και η Μάχη Κάνιστρα. Τον Ασαντούρ Μπαχαριάν, τη Βάσω Κατράκη και τη Μαρία Κουλουφάκου τους γνώρισα αργότερα.

Ο Αντώνης Δάλκος, σιωπηλός και μονήρης, έμενε σε ένα έρημο πατάρι της οδού Πραξιτέλους χρωματίζοντας με κραγιόνια, για να ζήσει, παλιές μαυρόασπρες φωτογραφίες τεθνεώτων. Ζωγράφιζε τοπία με αγελάδες να ατενίζουν λιβάδια απόκοσμης σιωπής, όπως στο ποίημα «Εγκωμη» του Σεφέρη.

Πού είναι τα έργα αυτών των τρυφερών ζωγράφων και πολλών ακόμα, οι οποίοι συγκροτούν την εικαστική ιστορία του τόπου μας, εκείνης της περιόδου; Είναι η ίδια η γενιά με τους ποιητές της ήττας. Αυτούς που στάθηκαν τυχεροί και τους γνωρίσαμε, αφού οι εκδόσεις των ποιημάτων τους ήταν σε όλους μας προσιτές.

Νομίζω πως θα ήταν πολύ χρήσιμη μια μελέτη των έργων τους σε έναν αποκαλυπτικό διάλογο της ζωγραφικής τους με την ποίηση του Αρη Αλεξάνδρου, του Πατρίκιου, του Αναγνωστάκη, του Λειβαδίτη, του Λυκιαρδόπουλου, του Λεοντάρη, του Κατσαρού. Τα έργα τους έπρεπε να έχουν βρεθεί, μελετηθεί και διαφυλαχθεί. Ακόμα κι αν δεν ήταν «αριστουργήματα», ήταν οπωσδήποτε αληθινά και συνεπώς προτιμότερα από μιμήσεις που μας τυφλώνουν σαν υποδείγματα. Διότι το έργο που μιμείται δεν έχει υπόσταση, επειδή απουσιάζει απ’ το εσωτερικό του η δημιουργός μνήμη μιας συνέχειας απ’ την οποία έπρεπε να προέρχεται. Η μίμηση είναι υποχρεωμένη να παραμένει στην επιφάνεια, ως παθητική αποδοχή έξωθεν καθορισμένων προτύπων, αλλά και συνειδησιακής αδράνειας, γεγονός που την καθιστά τυπική εκδήλωση μιας έρημης και ακατοίκητης ενδοχώρας. Με αυτό θα ήθελα να πω ότι η τέχνη δεν είναι απλώς ένα επιφανειακό μόρφωμα, ένα τέχνασμα ή μια μονοδιάστατη αναφορά σε κάτι. Είναι πολυδιάστατη και πολυσήμαντη, έχει αναφορές σε ρίζες, σε τόπο και σε συνθήκες που τη γέννησαν. Συνομιλεί πάντα με το παρελθόν κι έτσι μπορεί να αιμοδοτεί το παρόν της δίχως να ακυρώνει την αυτοσυνειδησία της, η οποία θα μπορούσε να αποτελέσει εφαλτήριο για μια εθναγωγό νέα πρόταση.

Εκαναν την τέχνη εμπόριο

Αυτό που συντελείται σήμερα ανηλεώς είναι η συντριβή κάθε ιδιαίτερου, κάθε διαφορετικού και κάθε «άλλου» που δεν εξομοιώνεται με ένα διεθνές πρότυπό του. «Θεωρίες», «πρότυπα έργα», «πρότυπες συλλογές», επενδύονται όλα με έναν ανέξοδο προοδευτισμό και μεταφυτεύονται άκριτα στη δική μας πολιτιστική ιδιαιτερότητα, την οποία προσπαθούμε τελευταία να επισημάνουμε στο σύγχρονο νεφελώδες τοπίο της. Διότι η εθνική μειονεξία που μαστίζει χρόνια τον τόπο έγινε, καθώς νομίζω, νόσος ανίατη. Εχει ενσκήψει ως επιδημία σε κάθε πόρο της ζωής μας. Κάναμε την αγορά «agora» και δεν θα μιμηθούμε επακριβώς τα εκθέματα των ξένων μουσείων;

Το πνεύμα της επαναστατικότητος στην τέχνη, με τις ποικίλες μορφές, στις αρχές κυρίως του περασμένου αιώνος, γνωρίζουμε ότι επέτυχε απολύτως να ανατρέψει ό,τι μέχρι τότε μορφοποιούσε τις αξίες του φιλελεύθερου αστικού πολιτισμού. Ωστόσο οι ποικίλες μορφές αυτής της επαναστατικής ιδεολογίας στην τέχνη δεν αποσκοπούσαν σε ένα καινούργιο σχήμα σκέψης πέραν της αποδόμησης. Το απέρριπταν ολοκληρωτικά. «Η τέχνη είναι φαρμακευτικό προϊόν για ηλίθιους», έλεγαν. Διακωμώδησαν με μουστάκι την Τζοκόντα, ή εξέθεσαν ένα ουρητήριο, αφού έπρεπε να εξοβελιστεί και η ίδια η έννοια της αισθητικής. Πιστεύω ότι οι καλλιτέχνες αυτής της περιόδου ήταν πράγματι ιδεολόγοι επαναστάτες. Στη συνέχεια, και μέχρι σήμερα, οι επίγονοι έκαναν την τέχνη επάγγελμα και εμπόριο σφετεριζόμενοι την έννοια της ανατροπής. Το πανίσχυρο ωστόσο καπιταλιστικό σύστημα, φρόντισε να στεγάσει ως πρωτοποριακή μορφή τέχνης οτιδήποτε το αμφισβητούσε στα λεγόμενα Μουσεία Μοντέρνας Τέχνης και μάλιστα χρηματοδοτώντας τα, τα ενέταξε κι αυτά στον πολιτιστικό του μηχανισμό και ακύρωσε την όποια επαναστατικότητά τους.

«Τα μουσεία θα γεμίσουν γρήγορα με αντικείμενα, των οποίων η αχρηστία, το μέγεθος και η πληθώρα θα απαιτήσουν να χτιστούν στις ερήμους ειδικοί πύργοι για να τα χωρέσουν» έγραφε ο Σαλβαντόρ Νταλί το 1931. Η ερημία του χώρου στάθηκε πεδίον δράσεως για νέους χρυσοθήρες. Κριτηρίων μη υπαρχόντων, τα πάντα μπορούν να χριστούν ως «νέα», «μοντέρνα» ή «πρωτοποριακά» έργα τέχνης. Η αρχική ρήξη και ανυποταξία μετατράπηκε πλέον σε όρο μιας επιβεβαίωσης για το νέο, επίσημο πλέον, πνεύμα των καιρών. Ο προαιώνιος εικαστικός πυρήνας που ενυπήρχε στη ζωγραφική και τη γλυπτική υποβαθμίστηκε και αντικαταστάθηκε από τις νέες εκφάνσεις καλλιτεχνικής διατύπωσης. Στις πολλαπλές και συνεχείς διευρύνσεις αυτού του χώρου εισέρχονται τώρα ως εικαστικοί καλλιτέχνες οι πάντες. Αρχιτέκτονες, κινηματογραφιστές, χορογράφοι, ζογκλέρ, φιλοσοφούντες, κοινωνικοί αναμορφωτές, μοντέρνοι σαμάνοι, ψυχίατροι, επαγγελματίες διεθνιστές και γενικά «προοδευτικά άτομα», συγκροτώντας το σύγχρονο εικαστικό κατεστημένο. Στον χώρο αυτόν κυριαρχεί τώρα ένα ξέφρενο κυνήγι του «καινούργιου», του «νέου», του «νεωτερικού», «το πνεύμα του καπιταλισμού», όπως θα ‘λεγε ο Μαξ Βέμπερ όμοιο με την παραγωγή εμπορευμάτων βασισμένο στη μορφή μιας επίπεδης ευρηματικότητας.

«Πετάνε τα σκουπίδια στα μουσεία»

Ο διακεκριμένος γάλλος ιστορικός της τέχνης Ζαν Κλαιρ σε ένα τελευταίο του βιβλίο γράφει ότι στους νέους αστικούς χώρους, τα σκουπίδια «όταν πια δεν υπάρχει τρόπος να ελεγχθούν, τότε τα πετάνε στα μουσεία και κάποια από αυτά τα τοποθετούν στις αίθουσες με την επιμέλεια ενός καλλιτέχνη για να βαφτιστούν έργα τέχνης… Σύγχρονη τέχνη δεν νοείται, όπως θα περίμενε κανείς, συνολικά η τέχνη που παράγεται σήμερα, αλλά μόνο μια ειδική κατηγορία, όπως μιλάμε λόγου χάρη για την “τέχνη των τρελών”, ή την “τέχνη των παιδιών”, προσδιορισμένη από μια μικρή ένωση ανθρώπων που έχουν αυτοαναγορευτεί ειδικοί, επιβάλλοντας, αντίθετα σε κάθε κοινή λογική, την ιδέα ότι τα πιο ιταμά, τα πιο σκανδαλώδη, τα πιο χυδαία, συχνά τα πιο ηλίθια έργα της σημερινής τέχνης, εγγράφονται υπό το διακριτικό σήμα “σύγχρονη τέχνη”».

Αυτός ο συνεχιζόμενος μηχανισμός απάτης, νομίζω ότι συντηρείται, επειδή η Τέχνη στις συνειδήσεις των ανθρώπων είναι ακόμη πλαισιωμένη με αύρα ιερότητας σχεδόν σε διαστάσεις μύθου. Καθώς δε μεταφυτεύεται άκριτα στο νεφελώδες τοπίο της δικής μας πολιτιστικής ιδιαιτερότητας από δικούς μας και ξένους μεταπράτες, απειλείται η πολύτιμη ιδιοπροσωπία της πνευματικής μας παραδόσεως, με την οποία μπορούν πάντα να γονιμοποιηθούν νέες αξίες.

Θεωρώ ότι σήμερα πραγματοποιείται από τα ισχυρά κέντρα ένα εγχείρημα πολιτιστικής εξοντώσεως των μακραίωνων παραδόσεων διαμέσου έντρομων διαχειριστών της πολιτιστικής κληρονομιάς. Πρόκειται για μια διευθυντική ελίτ με διάχυτο και ακατανόητα διογκούμενο αίσθημα μειονεξίας απέναντι σε οτιδήποτε ξένο που προσχωρεί στον «εκσυγχρονισμό» και στη βιομηχανοποιημένη μαζική κουλτούρα. Ισοπεδώνει και ομοιογενοποιεί τις εθνικές ιδιαιτερότητες, μαζί και τα ίδια τα άτομα, κι εν τέλει αλλοτριώνει τις συνειδήσεις τους, όχι όμως ως απόρροια μιας ωσμώσεως, αλλά μιας επιβολής.

Ο παρασιτισμός αυτής της διευθυντικής ελίτ υποστηρίζεται από ημιμαθείς νεόπλουτους, αλλά και κρατικά κονδύλια, καλύπτεται θεσμικά με δήθεν ακαδημαϊκό κύρος, διεθνή επιβεβαίωση και συνδρομή του Τύπου, αφού έχει διασυνδέσεις με τους μηχανισμούς των μέσων ενημέρωσης και την υψηλή χρηματοοικονομική κερδοσκοπία, προβάλλοντας το οτιδήποτε ως καλλιτεχνική αξία. Η ομάδα αυτή, που διακινεί κυρίως τη «μοντέρνα τέχνη», υποδύεται την ελίτ μιας «πρωτοπορίας» δήθεν απρόσιτης από τους αμύητους στα υψηλά αισθητικά της επίπεδα.

Σνομπ από επαρχιωτισμό και εγγενώς ανίκανη λόγω εθισμών από μακρόχρονη συνάφειά της με αλλεπάλληλα μορφώματα κιτς, αδυνατεί να επικοινωνήσει με τη ζωγραφική τέχνη, εξόχως πνευματική, που χρήζει ειδικών ικανοτήτων και παιδείας για να μπορεί κάποιος να διαβάζει τα κρυφά της μηνύματα. Η αισθητική της βαρβαρότητας σήμερα καταπνίγει τον «καλλιεργημένο άνθρωπο, που απειλείται με εξαφάνιση» (Μπωντριγιάρ).

Η δεσπόζουσα εικαστική ιδεολογία της εν λόγω ελίτ, τα τελευταία πενήντα χρόνια στον τόπο μας σε πλήρες κενό θεωρητικών εργασιών, έχει απολύτως αφομοιωθεί και εξομοιωθεί με την προτεινομένη, από τα ξένα διευθυντήρια, αισθητική «Κουνς».

Ο Πιερ Γκωντιμπέρ, επίσης, έχει γράψει γι’ αυτήν την περιορισμένη λέσχη ανθρώπων – μάλιστα την ονομάζει μαφία, συνδικάτο, ένωση συμφερόντων – η οποία ασκώντας έντονη τρομοκρατία (όπου η χειρότερη ύβρις είναι ο χαρακτηρισμός «τοπικός καλλιτέχνης»), συναποφασίζει, εν αγαστή συνενοχή με τα μουσεία και με την αγορά, τον χαρακτήρα της «διεθνούς τέχνης».

Αναρωτιέμαι ποιοι είναι οι άνθρωποι αυτοί και γιατί στερούν απ’ το κοινό τη δυνατότητα να επικοινωνήσει με την ελληνική εικαστική δημιουργικότητα. Η δικιά μου η γενιά πρωτοστάτησε σε αγώνες και παρακλήσεις για να γίνουν αυτά τα μουσεία, που θα στέγαζαν τους αξιότερους εκπροσώπους της τέχνης του τόπου μας, όπως αναφέρεται και στο καταστατικό τους. Δευτερευόντως προβλεπόταν να υπάρχουν και διακεκριμένοι ξένοι. Σήμερα, στο σύνολο των καλλιτεχνών που φιλοξενεί το ΕΜΣΤ, οι 118 είναι Ελληνες και οι 111 ξένοι. Γίναμε πρωτοπόροι και στην παγκοσμιοποίηση.

Ανεπίτρεπτος αποκλεισμός της ζωγραφικής

Στον τόπο μας η ζωγραφική, όπως και η ποίηση, ήταν και παραμένει κυρίαρχη έκφραση. Σκεπτόμενος πόσο πολλά ονόματα υπάρχουν στη σπουδαία ελληνική ζωγραφική μετά τη γενιά του ’30, θλίβομαι γιατί θα μπορούσαν να υπάρχουν κι αυτά στα μουσεία σύγχρονης τέχνης μαζί με τα video art, body art ή ό,τι άλλο. Διότι η ελευθερία εκφράσεως με οποιονδήποτε τρόπο είναι όχι μόνο νόμιμη αλλά και αναγκαία. Αλλωστε, προσωπικά, δεν απορρίπτω τίποτα εκ προοιμίου. Υπάρχουν αξιόλογα έργα. Συνεπώς, θεωρώ ανεπίτρεπτο τον αποκλεισμό μιας τέχνης σαν τη ζωγραφική, η οποία κι αυτή αναζητά τη μορφή της.

Σε μια ομιλία μου στο Γαλλικό Ινστιτούτο εκείνων των καιρών και διαισθανόμενος ενεδρεύοντες κινδύνους απ’ το νέο Μουσείο, έλεγα, ανάμεσα σε άλλα: «Ο πολιτισμός ενός τόπου δεν καθορίζεται απ’ τον αριθμό των μουσείων του, αλλά, συν τοις άλλοις, από τον βαθμό της συνοχής τους με αυτόν τον πολιτισμό. Σκέφτομαι, για παράδειγμα, το μάταιο ή ακόμα και καταστροφικό της υπάρξεως ενός Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης με ηχηρά δυτικά ονόματα στην Ουγκάντα. Οπως και το άτομο, έτσι κι ένας λαός, για να αφομοιώσει ισορροπημένα κι αποτελεσματικά τα θετικά στοιχεία ενός άλλου πολιτισμού, πρέπει πρώτα απ’ όλα να ξέρει ποιος είναι ο ίδιος, να πατάει σε μια βάση δική του, να έχει έρμα και κριτήριο που του επιτρέπει να προσλαμβάνει επιλεκτικά, ώστε να είναι γόνιμα πορώδης χωρίς να αλώνεται».

Κλείνοντας, θα αναφέρω κάτι που έγραψε ο Σεφέρης κοιτάζοντας ένα μικρό πορτρέτο αγίου του Θεοτοκόπουλου στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου: «Δεν μπορώ να λησμονήσω τη συγκλονιστική εντύπωση ελληνισμού που μου είχε δώσει αυτό το πάρεργο του μεγάλου τεχνίτη. Θυμάμαι ακόμα τώρα δυο πινελιές στους ώμους. “Σαν κρητικοί δεκαπεντασύλλαβοι” συλλογίστηκε ο φίλος που ήταν μαζί μου».

Η ζωγραφική είναι ο θαυμαστός μηχανισμός μιας κιβωτού που έκρυβε πάντοτε, όπως και τώρα, βάθος σημασιών και ήχους ένθεων μηνυμάτων.

Ο Σωτήρης Σόρογκας είναι ζωγράφος, ομότιμος καθηγητής Ε. Μ. Πολυτεχνείου