Χοϊκός και ουράνιος, άνθρωπος του παρόντος

Η ζωγράφος Εύα Μπέη, σύντροφος του Νίκου Καρούζου την τελευταία δεκαετία της ζωής του, μας χαρίζει με το βιβλίο αυτό ένα σημαντικό τεκμήριο για τον βίο και το έργο του. Μαρτυρία πολύτιμη με κεντρικό άξονα τη συμβίωσή της με τον ποιητή, ιδιαίτερα τους τελευταίους δύσκολους μήνες της αρρώστιας και του θανάτου του. Μέσα από σκόρπιες ημερολογιακές εγγραφές, με την ασφαλή πλέον απόσταση – χρονική και ψυχική – ανασυντάσσει σημειώσεις από την περίοδο της σχέσης τους καθώς και προσωπικούς της στοχασμούς γύρω από την τέχνη και τη δημιουργία. Δημιουργεί έτσι μια πλάγια προσωπογραφία, ένα ψηφιδωτό σύμφωνα με τα δικά της λόγια:

«Σε όλη αυτή την ιστορία, θα χαρακτήριζα τη δική μου θέση σαν του πάσχοντος παρατηρητή, καθώς από ιδιοσυγκρασία ποτέ δεν θα δεχόμουν τον ένα μόνο ρόλο χωρίς τον άλλο. Νιώθω άοπλη, ανεπαρκής, όμως ίσως αυτό συμβαίνει όταν το βίωμα είναι πιο ισχυρό από τη μορφοπλαστική ικανότητα. Θα συνεχίσω όμως, είμαι επίμονη κάτω από τη φαινομενική νωθρότητα κι ακαταστασία μου […] Θα προχωρήσω ως την τελική διάλυση, αν χρειαστεί, κι ύστερα θα μαζέψω τα κομμάτια και θα τα συναρμολογήσω. Και τι πειράζει άραγε αν, αντί για γλυπτό, βγει ψηφιδωτό; Ισως μάλιστα ταιριάζει καλύτερα στον δικό μου τρόπο σκέψης, που είναι αργός και αναλυτικός. Ίσως ίσως να ταιριάζει καλύτερα και στον Νίκο Καρούζο, που από τη συμπαγή ύλη του γρανίτη προτιμούσε την λάμψη του» (σελ. 354).

Ψηφίδες της κοινής τους ζωής «από Κολάσεως μέχρι Παραδείσου», σκέψεις, παρατηρήσεις και συναισθήματα, φωτίζουν εκ των έσω γνωστές, άγνωστες όσο και παρεξηγημένες πτυχές της προσωπικότητας του Νίκου Καρούζου. Με ύφος λιτό, προσηλωμένο στο καίριο, η Μπέη κατορθώνει να δώσει αφαιρετικά μεν αλλά με αδρές πινελιές μια σειρά εικόνων του ποιητή, του εαυτού της, αλλά και του περίγυρου μέσα στον οποίον έζησαν. Εχει δε ιδιαίτερη σημασία ότι η συνοδοιπόρος και σύντροφος διεκδικεί τη δική της φωνή, φωνή μιας ψύχραιμης μαρτυρίας και όχι δικαίωσης. Βγαίνει στο προσκήνιο, περιγράφοντας μεταξύ άλλων την αντιμετώπισή της από τον κοινωνικό και καλλιτεχνικό περίγυρο της εποχής, όχι ως αυτόνομης προσωπικότητας, αλλά ως σκιάς και παρακολουθήματος του ποιητή. Διαγράφεται έτσι παράλληλα με την αμφίδρομη μαθητεία της κοινής τους ζωής, η δική της πνευματική αναζήτηση και ωρίμαση, η δική της πάλη με τη ζωή και τις οδύνες της, ιδιαίτερα τα πρώτα χρόνια μετά τον θάνατό του.

Αν αρχικό κέντρο του ενδιαφέροντος για τον αναγνώστη είναι ο Νίκος Καρούζος, ολοκληρώνοντας την ανάγνωση συνειδητοποιεί κανείς πως η συγγραφέας στέκεται ισότιμα δίπλα του, τόσο ως πρόσωπο της αφήγησης όσο και ως αφηγήτρια. Με νηφαλιότητα κι έναν παρατεταμένο ήπιο τόνο, που δεν καταφεύγει σε συναισθηματικές εκρήξεις παρ’ όλη την ένταση των περιστατικών που συχνά περιγράφει, ο τρόπος της γραφής δίνει μια δεύτερη αξία στο κείμενο. Με την ευαισθησία, την οξυδέρκεια και την παρατηρητικότητα όχι μιας επαγγελματία συγγραφέως, αλλά μιας ζωγράφου.

Η βιογραφία ως λογοτεχνικό είδος είναι δύσκολο. Το ίδιο και οι προσωπικές μαρτυρίες, ιδιαίτερα όταν αυτές αφορούν σημαντικούς δημιουργούς. Η έκθεση εαυτού και αλλήλων, μέσα από τη δημοσίευση – έστω και επεξεργασμένων – ημερολογιακών καταγραφών, είναι εγχείρημα που ενέχει πάντα ρίσκο. Οι βιογραφίες ελλήνων ποιητών: είδος σπάνιο. Συχνή δε, η ένσταση ότι αρκεί το σώμα των ποιημάτων και η μελέτη τους καθώς παρέλκουν οι βιοτικές διαστάσεις. Ο κίνδυνος της αγιογραφίας ή της αποκαθήλωσης καραδοκεί. Ο φόβος της «κλειδαρότρυπας» στα μύχια της ψυχής, ειδικά σε μια κοινωνία εθισμένη στην ψηφιακή ψευτο-διαφάνεια της εικόνας, υπαρκτός επίσης.

Βαθύτατη μοναξιά

Στο βιβλίο της Μπέη ο Νίκος Καρούζος εμφανίζεται με σάρκα και οστά. Χοϊκός και ουράνιος. Με τις καταβολές, τις αγιάτρευτες πληγές, τις αγωνίες και τον αδιάκοπο αγώνα της ψυχής του. Ανθρωπος του απόλυτου παρόντος και ταυτόχρονα στο περιθώριο της «επίσημης» πραγματικότητας, της «επίσημης» ιστορίας. Οπως κάθε αληθινός ποιητής. Ανθρωπος βαθύτατης μοναξιάς, βαθύτατης παιδείας. Ζει σχεδόν πάντοτε στην μέγιστη ένταση, πάντοτε στη διαρκή πάλη με τις λέξεις και την αναζήτηση της λεπτότητας και της ακρίβειάς τους. Ανθρωπος συχνά σκληρός και δύσκολος στη συμβίωση και ταυτόχρονα τρυφερά παιδικός. Ανθρωπος βασανισμένος, απελπισμένος, που αντιπαλεύει κατάσαρκα τους φόβους του – με κυριότερο τον φόβο του θανάτου, που γίνεται πλέον τραγικά επικείμενος.

Ο ιδιωτικός βίος, ο χαρακτήρας, η συμπεριφορά, οι αρετές και οι κακίες του ποιητή σίγουρα δεν αφορούν και δεν φωτίζουν απαραίτητα το έργο του. Προφανώς, τα πάθη του – όπως το καθετί στη ζωή του – τροφοδοτούν τη δημιουργικότητά του, καθώς η συμβιωτική αναμέτρηση μαζί τους ζωοποιεί, αιμοδοτώντας τις λέξεις. Δεν είναι όμως αυτά που χαρίζουν το μεγαλείο στο έργο του. Ωστόσο, μπροστά στην αυτονομία και την αυτονόμηση του ποιητικού έργου από τον δημιουργό του, συχνά παραβλέπουμε πως σημείο πηγής και συνοχής της ποίησης είναι ο ποιητής. Ο βίος του ποιητή – του αληθινού ποιητή – είναι σάρκα της σάρκας των ποιημάτων του και προσφέρει εξίσου πολλά ως παράδειγμα και στάση ζωής. Στις περιπτώσεις βέβαια, ποιητών όπως ο Καρούζος, των οποίων η ζωή ήταν αποκλειστικά η ποίηση και τα ποιήματα δεν είναι «καλλιτεχνικό» πάρεργο, η παρατήρηση αυτή αποκτά μιαν άλλη, ισχυρότατη διάσταση. Αρκεί βέβαια η όποια «αύρα» της βιογραφίας να μην υποκαθιστά παραμορφωτικά την ανάγνωση των ίδιων των ποιημάτων.

Δεν νομίζω ότι υπάρχει άλλο αντίστοιχο παράδειγμα, έλληνα τουλάχιστον, ποιητή που να αφοσιώθηκε τόσο ολοκληρωτικά στην ποιητική δημιουργία. Οχι τόσο το γεγονός ότι αρνήθηκε ή ήταν ανίκανος για οποιονδήποτε συμβατικό βιοπορισμό. Αλλά επειδή η ζωή του, η καθημερινότητά του, το σώμα και η αναπνοή του ήταν ένα τεράστιο, αδιάκοπο εργαστήριο που μετέβαλλε τον γύρω και τον μέσα κόσμο σε λέξεις. Σε ποίηση. Κάνοντας πράξη, με μέσο τη γλώσσα, τη χαμένη ιερατική διάσταση του ανθρώπου που ονομάζει τα πράγματα, που προσλαμβάνει τον κόσμο ως τροφή και τον ανα-φέρει ως ποίημα. Είτε στον Θεό δημιουργό, είτε στον συνάνθρωπο.

Σίγουρα ο Καρούζος δεν ήταν άγιος. Καταφεύγουμε καταχρηστικά στον όρο της αγιότητας για να περιγράψουμε, αφενός τον θαυμασμό, αφετέρου ίσως την έλλειψη του ιερού και της αγιότητας από τις ζωές μας. Ο Καρούζος δεν ήταν άγιος, και κανείς δεν περιμένει από έναν ποιητή – από έναν μεγάλο ποιητή – να είναι άγιος. Ο Καρούζος αναζήτησε, με όλο του το είναι, τη νοηματοδότηση της ζωής, της ιστορίας και του ανθρώπου. Αναζήτησε το ιερό σε κάθε περιοχή της ύπαρξης, από την υψηλή σκέψη, τη θεολογία και τη φιλοσοφία, ως τις παραμικρότερες λεπτομέρειες της καθημερινότητας, με μόνη αταλάντευτη πίστη και όπλο του την ποίηση.

Το κόστος ενός τέτοιου βίου βαρύ. Βαρύτατο. Νομίζω ότι σημάδεψε την ψυχή του Καρούζου περισσότερο ίσως κι από τα μαρτύρια της εξορίας. Και αυτό ακριβώς το βάρος – της υπαρξιακής ευθύνης αν θέλετε – ίσως εξέβαλε ως αποφόρτιση στο αλκοόλ τούς τρόμους, τον εγκλωβισμό σε μια πορεία αυτοκαταστροφική. Η διάσταση αυτή σίγουρα γοήτευσε και γοητεύει, φοβάμαι όμως ότι οδηγεί συνήθως σε αναγνώσεις και προσλήψεις συνθηματολογικές και επιδερμικές. Και το χειρότερο, απολαμβάνει ή θεωρεί δεδομένη την αυτοανάλωση του ποιητή – με αυτόν ακριβώς τον τραγικό τρόπο – για να δικαιωθούν και να λάμψουν τα ποιήματα.

Ο Νίκος Καρούζος είναι ίσως, οργανικά και λειτουργικά, ο κορυφαίος και σημαντικότερος νεοέλληνας ποιητής στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα. Τα θραύσματα δε και το πνευματικό κύμα της έκρηξης του έργου του εκτείνονται ήδη στα βάθη του 21ου. Κάτι που ίσως εξηγεί το αυξανόμενο ενδιαφέρον για το έργο του τις τελευταίες δεκαετίες. Εν απουσία λοιπόν, ή εν αναμονή, μιας ολοκληρωμένης κριτικής βιογραφίας του, το βιβλίο της Μπέη είναι μια σημαντική συμβολή, μια πρώτη ψηφίδα προς την κατεύθυνση αυτή.

Ο Παναγιώτης Χαχής είναι ποιητής.