Ο Καρούζος της Εύας Μπέη {LF}και των μπίτνικ

Κάθε βιβλίο έχει τη μοίρα του, έχει τις αρετές και τα ψεγάδια του, τις ολοφάνερες αλήθειες και τα μισοκρυμμένα ψέματά του, τις υπόρρητες ζαβολιές του, διαγράφει τον κύκλο του. Ενίοτε το συνοδεύουν συνεντεύξεις που άλλοτε φωτίζουν κάποια σημεία του και φανερώνουν πτυχές του συγγραφέα που ενδεχομένως δεν βρίσκονται στο βιβλίο. Μπορεί κανείς να μιλήσει για τη βιογραφία ενός βιβλίου.

Η ζωγράφος Εύα Μπέη (Λιβαδειά, 1943) αποφάσισε να συναρμολογήσει με την καθοριστική συμβολή του συγγραφέα και εκδότη Νίκου Κουφάκη (Αθήνα, 1972) σημειώσεις, κείμενα και ημερολογιακές εγγραφές από τις σπασμωδικές περιόδους που συνυπήρξε με τον Νίκο Καρούζο (Ναύπλιο, 1926) και να εκδώσει ένα βιβλίο τρεις δεκαετίες μετά τον θάνατο του ποιητή. Ο κομψός τόμος Με τον Νίκο Καρούζο, τριακοσίων ογδόντα πυκνών σελίδων, κοσμείται από χειρόγραφα και φωτογραφίες του Καρούζου και κυκλοφορεί από τις νεοσύστατες και λίαν δυναμικές εκδόσεις Loggia. Είναι πολύτιμος για κάθε μελετητή του έργου και του βίου του σπουδαίου ποιητή, μιας και παρακολουθεί τόσο στιγμές της καθημερινότητάς του όσο και τους ποικίλους τρόπους της δημιουργικότητάς του.

Μαθαίνουμε πολλά για το πώς συνέθετε ο Καρούζος τα ποιήματά του, για την καθοριστική αρωγή της φιλοσοφίας στη συγκρότηση του οράματός του, για τη λατρεία που είχε για τη γλώσσα και τις λέξεις, για το πώς οργάνωνε τις άμυνές του απέναντι στη φθορά, για τη μεγαλειώδη ικανότητά του να συνταιριάζει το χθαμαλό με το Υψηλό (Sublime), για την ατίθαση προσωπικότητά του, για την απόλυτη γενναιοψυχία και γενναιοδωρία του. Διαβάζουμε για τον Καρούζο: «Αναζητά παθιασμένα το αυθεντικό σ’ όλες του τις εκφάνσεις. Κυρίως τον ήχο του. Γιατί ο Ν. Κ., παράλληλα με τη βιβλιοθήκη των ιδεών, χτίζει και μια γιγάντια ηχητική βιβλιοθήκη, την οποία φροντίζει σ’ όλη του τη ζωή. Τα μεσημέρια παρακολουθεί συστηματικά ακροάσεις δίσκων […] στα δισκοπωλεία, ψάχνει τον ίδιο δίσκο σε διαφορετικές εκτελέσεις, παρατηρεί τις ανεπαίσθητες διαφοροποιήσεις […] τα βράδια, στα υπόγεια της Ομόνοιας και στις πιο απομακρυσμένες, προσφυγικές συνοικίες, αναζητεί τη λαϊκή έκφραση (δημοτικό, σμυρναίικο, ρεμπέτικο), ακόμα και στις λέξεις της ντοπιολαλιάς από τους εσωτερικούς μετανάστες προσπαθεί να εντοπίσει και διαφημιστικά σλόγκαν που τότε πρωτοκάνουν την εμφάνισή τους στην αθωότατη καταναλωτικά ελληνική κοινωνία».

Η Μπέη, με ακρίβεια λεπιδοπτερολόγου, καταγράφει τον ποιητικό μηχανισμό των εικοσιτετραώρων του Καρούζου. Στις σημειώσεις της ενθέτει οδηγίες που της πρόσφερε δωρεάν ο ποιητής για να οργανώνει τις γνώσεις της και την εικαστική παραγωγή της: «Το υλικό σου να το επεξεργάζεσαι συνεχώς», τη νουθετεί. «Οι γνώσεις δεν είναι αμετακίνητες. Χαρτονομίσματα που τα βάζουμε στην τσέπη και ησυχάζουμε. Ολα μπορείς να τα δεις από μια άλλη γωνία θέασης. Συχνά αναρωτιέμαι μήπως ο Μπέκετ είναι υπερβολικός». Και συνεχίζει καίρια: «Κυνηγώντας την ουσία θαν τα χάσεις όλα. Η λεπτομέρεια έχει τη σημασία της, αλλά να θυμάσαι και τη διάστασή της».

Είναι συγκλονιστικές οι εγγραφές που σχετίζονται με την ασθένεια του Καρούζου, ιδίως με τη διαμονή και τη νοσηλεία του στο Λονδίνο. Δεν χάνει ο ποιητής, ακόμα και στα πρόθυρα του θανάτου, την περιλάλητη παρατηρητικότητά του, τον θαυμασμό του για τα μάγια των λέξεων, την αέναη δίψα του για μάθηση, τη διαρκή/διηνεκή/διακαή δημιουργικότητά του. Ακούει Θελόνιους Μονκ, γοητεύεται από την πυκνότητα της αγγλικής γλώσσας, από την «ευλογία για τον ποιητή» πληθώρα τριγράμματων λέξεων, αρχίζει να συνθέτει ένα ποίημα στα αγγλικά: «A lilac flower for Lillan vid lampan».

«Ο κύκλος των νεαρών ποιητών»

Καθώς συνέβη να με τιμήσει ο Νίκος Καρούζος με τη φιλία του, και έχοντας ζήσει, ανάμεσα στα 1981 και 1990, αμέτρητες ώρες κοντά του, οφείλω να σημειώσω κάποιες παρατηρήσεις. Η Μπέη επιτίθεται, χωρίς να μας κατονομάζει αλλά φωτογραφίζοντάς μας, στον «κύκλο των νεαρών ποιητών σαν αυτό που λέμε κακές παρέες» δημιουργώντας στον αναγνώστη την εντύπωση ότι εκμεταλλευτήκαμε τον ποιητή, ακόμα και ότι τον βλάψαμε, προσπαθώντας να τον παρασύρουμε στα παιχνίδια μας (όπως γράφει στη σ. 98). Επίσης, διατείνεται ότι η δεκαετία του 1980 ήταν μάλλον ολέθρια για τον Καρούζο, γιατί τάχατες βρέθηκε στο λογοτεχνικό περιθώριο. Σε συνεντεύξεις που έδωσε η Μπέη δείχνει ότι η μνήμη ενίοτε είναι ζαβολιάρα. Μας κακολογεί – ακόμα και ενδυματολογικώς! Ισχυρίζεται ότι φορούσαμε αμπέχονα, ενώ ο Καρούζος κοστούμια και γραβάτες! Μια ματιά σε φωτογραφίες της εποχής μαρτυρεί μάλλον για το αντίθετο: σχεδόν μονίμως ο Καρούζος φορούσε ένα παλιό αμερικανικό αμπέχονο, ενώ οι περιβόητοι «πιτσιρικάδες», οι βδελυροί που «δήλωναν beatniks και καταστασιακοί επειδή έτυχε να ακούσουν κάτι από τον Λεωνίδα Χρηστάκη», όπως μας χαρακτηρίζει, ήταν (και ορισμένοι παραμένουν) φιγουρίνια!

Περαιτέρω: οι μη κατονομαζόμενοι από την Μπέη νεαροί (τότε, σήμερα είμαστε, όσοι ζούμε ακόμη, εξηντάρηδες και βάλε) ήταν εκείνοι που συνέβαλαν άοκνα και με πάθος στο να γνωρίσει ένα ευρύ κοινό το έργο του ποιητή.

Ο Ευγένιος Αρανίτσης εξέδωσε στον Ακμωνα, την άνοιξη του 1981, έναν έξοχο τόμο με ποιήματα του Καρούζου, διακοσίων σελίδων, σε εξαιρετικό χαρτί και άριστη τυποτεχνική επεξεργασία, ενώ έγραψε πολλά κείμενα μεγάλης διαύγειας και διεισδυτικότητας για το έργο του. Επίσης, φρόντισε να συλλέξει ανέκδοτα ποιήματα του Καρούζου και να συγκροτήσει το τετρακοσίων τριάντα σελίδων βιβλίο Οιδίπους Τυραννούμενος που κυκλοφόρησε το 2014 από τις εκδόσεις Ικαρος.

Ο αείμνηστος ποιητής Γιώργος Κακουλίδης στήριζε συστηματικά τον Καρούζο σε πολλές κρίσιμες στιγμές και τύπωσε, το 1992, στις εκδόσεις Καστανιώτης το βιβλίο Η μαύρη κούρσα του κυρίου Καρούζου με σπουδαίο υλικό για τον βίο και το έργο του ποιητή.

Ο Θάνος Σταθόπουλος και ο Γιάννης Τζώρτζης συνέλαβαν, το φθινόπωρο του 1989, την υπέροχη ιδέα να κάνουν έναν δίσκο με απαγγελίες του Καρούζου. Γράφει ο Σταθόπουλος: «Εως τότε δεν είχε γίνει κάποια σοβαρή πρόταση στον ποιητή. Συναισθανόμασταν πλήρως το κενό που υπήρχε. Στο σχέδιό μας στάθηκε πολύτιμος αρωγός ο φίλος παραγωγός Θοδωρής Μανίκας, ο οποίος εκείνη την εποχή είχε ιδρύσει την ετικέτα “Ιπτάμενοι δίσκοι”, και προσφέρθηκε με ενθουσιασμό να αναλάβει την ευθύνη και το κόστος της παραγωγής, εντάσσοντας τον δίσκο στον κατάλογό του. Ο Νίκος Καρούζος δέχθηκε με μεγάλη χαρά και προθυμία […] Ο τίτλος του δίσκου, Ομορφαίνω τη μοίρα (από το ομώνυμο ποίημα που περιέχεται στον Υπνόσακκο), δόθηκε από τον ίδιο [τον Νίκο Καρούζο]. Ο δίσκος δυστυχώς κυκλοφόρησε το 1992, μετά τον θάνατό του. Συνοδεύεται από ένα κείμενο που υπογράψαμε από κοινού με τον Γιάννη Τζώρτζη και φωτογραφίες της Μαργαρίτας Βασιλά από την ηχογράφηση. Το εξώφυλλο σχεδίασε ο Θανάσης Αρβανίτης. Το σχέδιο εξωφύλλου είναι του ποιητή. Η ηχογράφηση έλαβε χώρα στο Studio 111, με μηχανικό ήχου τον Τάκη Αργυρίου, στις 23, 24, 25 Οκτωβρίου και 12 Νοεμβρίου 1989» (Περιοδικό Χάρτης, τεύχος 24, Δεκέμβριος 2020).

Τέλος, ο γράφων επαίρεται για το ότι σύστησε σε αρκετούς λογοτέχνες και εικαστικούς τον Νίκο Καρούζο, ότι δημοσίευσε τρεις εκτενείς συνομιλίες του με τον ποιητή (στις δύο συμμετείχε ο Θάνος Σταθόπουλος, στην τρίτη ο Γιώργος Κακουλίδης) στα περιοδικά Ζάλη, Δέντρο, και Σχολιαστής. Επίσης, σύστησε τον Καρούζο στον Μανώλη Μανουσάκη των λαμπρών εκδόσεων Ερατώ και είχε την ιδέα να εκκινήσει η έκδοση των Απάντων του ποιητή σε τέσσερις τόμους. Πράγματι Εκδόθηκαν οι πρώτοι δύο τόμοι: Η Πρώτη Εποχή (Οκτώβριος 1987) και Η Δεύτερη Εποχή (Νοέμβριος 1988). Η χαρά του Καρούζου ήταν μεγάλη. Από τον ίδιο οίκο εκδόθηκαν επίσης τα έργα Δυνατότητες και Χρήση της Ομιλίας (Απρίλιος 1986) και Λογική Μεγάλου Σχήματος (Μάιος 1989).

Συμπερασματικά: σε αντίθεση με τον ισχυρισμό της Μπέη ότι «ρίχναμε στα μπαρ και τα ξενύχτια» τον Καρούζο (ο οποίος, όπως ξέρουν κι οι πέτρες, λάτρευε και τα μπαρ και τα ξενύχτια), εμείς, οι αποτελούντες «τον κύκλο των νεαρών ποιητών σαν αυτό που λέμε κακές παρέες», μάλλον συμβάλαμε, συστηματικά και μεθοδικά και στρατηγικά, στην εδραίωση της φήμης του ποιητή και, αν μη τι άλλο, στο να έρθει το μεγαλειώδες έργο του σε επαφή με ένα νέο, φρέσκο, ανήσυχο κοινό. Και κλείνοντας το κείμενο, και το μάτι σε όσους ήταν εκεί, ας πω ότι μάλλον ο Νίκος μάς παρέσυρε παρά εμείς τον Νίκο. ΟΚ;

{1BSYG}Εύα Μπέη{1BSYG}{CR}{2BTIT}Με τον Νίκο Καρούζο – Ημερολόγιο{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Loggia, {LF}σελ. 382{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 15,90 ευρ{4BTIM}ώ