Τα φυσικά και γλωσσικά όρια της ύπαρξης

Στον «Ταμιευτήρα 13», το καλύτερο μέχρι στιγμής βιβλίο του 45χρονου Τζον ΜακΓκρέγκορ, η εξαφάνιση και επί χρόνια μάταια αναζήτηση ενός δεκατριάχρονου κοριτσιού, αποτελούσαν το πρόσχημα για τη φιλοτέχνηση της τοιχογραφίας των ατομικών πεπρωμένων σε μια αγροτουριστική κοινότητα της Βόρειας Αγγλίας. Ηταν επίσης η αφορμή για την κατάδειξη της κυκλικότητας του βιωμένου χρόνου και των λειτουργιών της φύσης. Εδώ, είμαστε στους αντίποδες: μια επιστημονική αποστολή στα έσχατα όρια του πλανήτη, στην Ανταρκτική, δεν μας μαθαίνει και πολλά για την ίδια τη φύση, τις σχετιζόμενες με αυτήν επιστήμες ή τις απειλές εναντίον της. Αντίθετα, μέσω ενός ατυχήματος που οδηγεί σε σοβαρό εγκεφαλικό επεισόδιο τον ήρωα του βιβλίου Ντοκ, οδηγούμαστε στην προσπάθεια ανασυγκρότησης των γλωσσικών και νευρολογικών λειτουργιών του, άρα στον εσώτατο εαυτό. Αποδεικνύεται [κάτι που όλοι λίγο-πολύ γνωρίζουμε] ότι ο εσωτερικός μας κόσμος, αν και πυκνοκατοικημένος από μνήμες και γνώσεις, είναι ακόμη μακρινότερος από τις άξενες, πάλλευκες εκτάσεις της ακατοίκητης Ανταρκτικής. Αυτή η συνθήκη εξυπηρετείται με μια απολύτως ξερή, ρυθμική, επιτηδευμένα στερημένη καλολογικών στοιχείων γλώσσα από τον ΜακΓκρέγκορ.

Γείρε…

Ο Ντοκ είναι ένας πρώην απόφοιτος του Κέιμπριτζ, που επέλεξε ως τρόπο ζωής την εργασία πεδίου. Είναι παλαίμαχος τεχνικός του επινοημένου Ινστιτούτου Ανταρκτικών Ερευνών και παρά το ότι έχει οικογένεια, απουσιάζει σε αποστολές στην Ανταρκτική για ένα τετράμηνο περίπου κάθε χρόνο, στηρίζοντας επί μια ολόκληρη τριακονταετία τις ετήσιες επιστημονικές εξορμήσεις στον σταθμό Κ. Πρόκειται για έναν από τους πολλούς ερευνητικούς σταθμούς που έχουν διασπαρεί στην ήπειρο από καμιά τριανταριά χώρες-μέλη της Συνθήκης για τη διαχείριση και την προστασία της. Εκεί κάτω, τον ανακουφίζει η πάλλευκη αγνότητα του τοπίου, μακριά από τον μπουχό, τους θορύβους και τις εν γένει αποσπάσεις του πολιτισμένου βίου, σε σημείο που όταν επιστρέφει αποτελεί κάθε φορά έναν άγνωστο για τα τώρα πια ενήλικα δύο παιδιά του. Στην τελευταία του αποστολή στηρίζει με την εμπειρία του δυο νεαρούς επιστήμονες, τον Λιουκ και τον Τόμας, που ασχολούνται με Γεωγραφικά Συστήματα Πληροφοριών. Τα πρωτόκολλα ασφαλείας είναι αυστηρά αλλά ο Ντοκ, παρά το ότι έχει ήδη ζήσει στο παρελθόν την απώλεια ενός στενού φίλου και συνεργάτη, του Τιμ, σε μια ρηγμάτωση των πάγων, επιτρέπει στον εαυτό του να αμελεί μερικά από τα καθήκοντα: λίγο παραπάνω αλκοόλ, κάποια ελευθερία στις μετακινήσεις, μικροπαραλείψεις ή κακή συντήρηση του εξοπλισμού με δορυφορικά τηλέφωνα και ασύρματο κατά τις εργασίες πεδίου. Ετσι, όταν ξεσπά μια αιφνίδια καλοκαιρινή θύελλα, οι τρεις άντρες έχουν διασπαρθεί παρά τις αντίθετες αυστηρές οδηγίες, για να δώσουν μια αίσθηση κλίμακας και προοπτικής στις φωτογραφίες που βγάζει ο Τόμας.

Οταν όμως κάτι μπορεί να πάει στραβά, όντως θα πάει στραβά. Οι άντρες δεν μπορούν να επικοινωνήσουν μες στον χαμό, συσκευές χάνονται και ο Τόμας βρίσκεται να πλέει μονάχος κι ακυβέρνητος σε ένα κομμάτι πάγου που έχει αποσπαστεί από την ξηρά. Ο Ντοκ καταφέρνει με τα πολλά να επιστρέψει στο κεντρικό τους οίκημα αφού όμως έχει απολέσει πολλές από τις εγκεφαλικές του λειτουργίες από ένα χτύπημα στον αυχένα. Οταν επιστρέφει και ο Λιουκ, επιχειρούν από κοινού να σώσουν τον Τόμας εν μέσω θυέλλης, αλλά χωρίς επιτυχία. Οταν η αποστολή για τη σωτηρία τους καταφτάνει από την απόμακρη βάση, το Πόιντ Μπλαφ, είναι αργά για τον Τόμας αλλά και για την αποτροπή του σοβαρού εγκεφαλικού του Ντοκ. Εδώ τελειώνει και το πρώτο μέρος του βιβλίου, χωρίς περαιτέρω στροφές στην αφήγηση, όπως είχα ελπίσει, ούτε άλλωστε ιδιαίτερα στοιχεία για το είδος των ερευνών και τα μείζονα διακυβεύματα περί την παγωμένη αυτή επικράτεια: τρύπα του όζοντος, προστασία της φώκιας ή της φάλαινας, επίδραση του φαινομένου του θερμοκηπίου, συρρίκνωση παγετώνων, αλλαγή της ωκεανογραφικής συμπεριφοράς και άλλα πολλά θα μπορούσαν να έχουν διανθίσει την αφήγηση και εμπλουτίσει ίσως τις γνώσεις μας στα χέρια ενός άλλου συγγραφέα – όπως έκανε λ.χ. ο Ιαν ΜακΓιούαν στο Σόλαρ, βιβλίο εν πολλοίς χωροθετημένο στους αντίποδες, στον Αρκτικό Κύκλο.

Πέσε, Σήκω…

Το δεύτερο μέρος του βιβλίου ασχολείται με την καταβύθιση του Ντον στην άβυσσο της αδυναμίας επικοινωνίας με τους γύρω του, και της απώλειας των γλωσσικών και κινητικών λειτουργιών. Αρχικά έχει μεταφερθεί σε ένα νοσοκομείο στο Σαντιάγκο της Χιλής, με μέριμνα του Ινστιτούτου. Εκεί καταφτάνει και η γυναίκα του, η Αννα, περιβαλλοντική επιστήμονας που έχει αποδεχτεί τις μακρές απουσίες του συζύγου της ως έναν λογικό συμβιβασμό προκειμένου να προωθήσει τη δική της καριέρα στο Κέιμπριτζ, όπου η ερευνητική της ομάδα βρίσκεται σε έναν οργασμό προετοιμασιών για το Παγκόσμιο Ωκεανογραφικό Συνέδριο στο Μόντρεαλ. Ο κόσμος χάνεται κάτω από τα πόδια της. Ολες οι κανονικότητες του βίου έχουν διαρραγεί. Αν και ήταν η ίδια που είχε επιφορτισθεί πλήρως με την ανατροφή των παιδιών, την αγορά και συντήρηση του σπιτιού τους και άλλα πολλά, τώρα πια πρέπει να μάθει να εξυπηρετεί τον Ντοκ στη βασανιστικά αργή ανάνηψή του. Καθ’ οδόν μαθαίνουμε πολλά για τις ιατρικές και άλλες μεθόδους αντιμετώπισης τέτοιων επεισοδίων, την έλλειψη ουσιωδών γνώσεων γύρω από αυτά, και τις κατά βάση εμπειρικές μεθόδους αποκατάστασης που ακολουθούνται. Αυτό, το πιο αδύναμο μέρος του βιβλίου, δοσμένο από τη σκοπιά της Αννας, αδυνατεί πάντως να μπει στον κόσμο της και επιλέγει απλώς τα περιγραφικά επιφαινόμενα.

Το ίδιο λίγο-πολύ ισχύει και για το τρίτο μέρος. Εδώ πια οι πάντες έχουν επιστρέψει στην καταθλιπτική πραγματικότητα ενός νοσοκομείου του Κέιμπριτζ και στη μετέπειτα μεταφορά του Ντοκ στο σπίτι. Η ζωή της Αννας μετατρέπεται σε μια σειρά από «πρέπει»: να μαγειρέψει, να πλύνει και ξαναπλύνει τον Ντοκ, να αλλάξει στρωσίδια, να σκουπίζει ακαθαρσίες, να ντύνει και να γδύνει, να δέχεται ειδικούς θεραπευτές ή κατά περίπτωση τη στήριξη και τις συμβουλές των παιδιών της. Εχει βέβαια τη συμπαράσταση της καλής της φίλης Μπρίτζετ, τη σύζυγο του απολεσθέντος Τιμ. Φωτεινά διαλείμματα αποτελούν οι σύντομες διαφυγές της προς τη γύρω φύση και κυρίως η φροντίδα του κήπου της.

Ο Ντον σταδιακά θα αναλάβει αλλά για να φτάσουμε σε αυτό το σημείο θα πρέπει να παρακολουθήσουμε τη νόσησή του με… νοσηρή συγγραφική εμμονή. Αυτό γίνεται με μια σειρά από ειδικούς λογοθεραπευτές και άλλους ειδικούς ενώ εμείς παρακολουθούμε με κόπο τις… κοπιώδεις προσπάθειές του να αρθρώσει λόγο και να πει μια ιστορία, μέσω σειράς ιδιότυπων εσωτερικών μονολόγων. Αυτοί αποτελούνται από παρεφθαρμένες λέξεις και παρηχήσεις που πρέπει να απαίτησαν ειδικού τύπου ενεργειακή κατανάλωση εκ μέρους του μεταφραστή Αλέξη Καλοφωλιά για να μεταφερθούν σε κάποιου τύπου μισοελληνικά. Ενα και μόνο ευφυές παράδειγμα θα δώσω: το «προφανώς» εκστομείται ως… «ορφανώς». Κοκ…

Τιμημένα… γηρατειά

Στο κουραστικό αυτό τρίτο μέρος της αφήγησης, η μερίδα του λέοντος αφορά μια ομάδα στήριξης ατόμων με παρόμοιες παθήσεις που καθοδηγείται υπομονετικά ως την τελική επιτυχία της τρόπον τινά θεατρικής του παράστασης. Εκεί επιτέλους θα επανέλθουμε κι εμείς στην προ πολλού ξεχασμένη Ανταρκτική που αναδύεται προκειμένου να φωτισθούν κάποια από τα αφηγηματικά κενά ως προς τα αίτια του ατυχήματος. Κατά τα άλλα, όλο αυτό μοιάζει με εκπαιδευτικό φυλλάδιο μιας από τις εθελοντικές ομάδες για στήριξη των όλο και αυξανόμενων περιστατικών του είδους στη ραγδαία γηράσκουσα κοινωνία μας [σε μια τέτοια ομάδα, στο Νότιγχαμ, έχει συμμετάσχει ο συγγραφέας]. Επίσης μοιάζει με στήριξη των ποικίλων ιατρικών, ψυχοθεραπευτικών και «κοινωνικών» επαγγελμάτων που ενισχύονται διαρκώς αριθμητικά και ως κομμάτι του ΑΕΠ. Ας είναι. Τα έλεγα πρόσφατα με αφορμή το τελευταίο βιβλίο του Ουελμπέκ: τα ιατρικά και ειδικά τα γηριατρικά θέματα φοβάμαι πως – όχι αδικαιολόγητα, αλλά αναίτια φλύαρα – θα καταλαμβάνουν όλο και μεγαλύτερο κομμάτι στη λογοτεχνία, υπό το πρόσχημα ίσως συγγραφικής δεξιοτεχνίας και πρωτογενούς έρευνας.

Κλείνοντας, μια απορία. Η καημένη η Ανταρκτική τι δουλειά είχε σε αυτό το «παραϊατρικό» βιβλίο; Εγκεφαλικό μπορείς εξίσου καλά να πάθεις σε διαστημική αποστολή, περιμένοντας σε ουρές της Εφορίας ή απλούστερα στην κουζίνα του σπιτιού σου ακούγοντας τον Τσίπρα να ζητάει από τον «αναίσχυντο» Μητσοτάκη και άλλα επιδόματα για τους έχοντες ή τον Πούτιν να ξαναγράφει την ιστορία της Γηραιάς Ηπείρου. Η απάντηση; Μάλλον ως δόλωμα για όσους αγαπούν και λίγη δράση, ίσως και καμιά περιπέτεια σε ένα βιβλίο. Σε ό,τι αφορά εμένα θα προσέχω στο μέλλον. Εχω ζήσει δύο μακρά εγκεφαλικά και ημιπληγικά περιστατικά των γονέων μου, οπότε θέλω να απομακρύνω όσο γίνεται ένα τρίτο, τη φορά αυτή δικό μου, με αφορμή μάλιστα έναν συγγραφέα που κατά τα άλλα θαυμάζω.

{1BSYG}Τζον ΜακΓκρέγκορ{1BSYG}{CR}{2BTIT}Γείρε Πέσε Σήκω{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Αλέξης Καλοφωλιάς{CR}Εκδ. Αγρα, σελ. 293{3BEKD}{CR}