Η μητέρα των μαχών για τα 5 μουσεία

Το νομοσχέδιο του υπουργείου Πολιτισμού βάσει του οποίου πέντε μεγάλα μουσεία της χώρας – Εθνικό Αρχαιολογικό, Βυζαντινό και Χριστιανικό, Αρχαιολογικό Θεσσαλονίκης, Βυζαντινού Πολιτισµού και Αρχαιολογικό Ηρακλείου – θα μετατραπούν σε Νομικά Πρόσωπα Δημοσίου Δικαίου, στο πρότυπο του εξαιρετικά επιτυχημένου Μουσείου Ακρόπολης, βρίσκεται λίγα μόλις μέτρα μακριά από το να περάσει το κατώφλι της Βουλής, ώστε να υλοποιηθεί η προγραμματική δέσμευση της κυβέρνησης.

Πριν κατατεθεί έχει διχάσει τον αρχαιολογικό κόσμο, καθώς οι υποστηρικτές του κάνουν λόγο για μια στρατηγική κίνηση εκσυγχρονισμού που θα δώσει ώθηση στην ανάπτυξη των μεγάλων μουσείων και θα βελτιώσει την αποδοτικότητά τους αξιοποιώντας τα «όπλα» που χρησιμοποιούνται στη διοίκηση επιχειρήσεων. Οσοι το αντιμάχονται θεωρούν πως θα προκαλέσει, μεταξύ άλλων, αποδυνάμωση της αρχαιολογικής υπηρεσίας και των εσόδων του υπουργείου Πολιτισμού, ενώ τη χαρακτηρίζουν ως αλλαγή χωρίς επιστροφή.

Τα «Πρόσωπα» απευθύνθηκαν στον ομότιμο καθηγητή Κλασικής Αρχαιολογίας και ανασκαφέα της Αρχαίας Μεσσήνης Πέτρο Θέμελη, τη νέα διευθύντρια του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου (ένα από τα πέντε του νομοσχεδίου) Παρή Καλαμαρά και την ιστορικό Τέχνης – μουσειολόγο, ομότιμη καθηγήτρια ΑΠΘ και μεταξύ άλλων μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Μητροπολιτικού Οργανισμού Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης – ΜΟΜus Ματούλα Σκαλτσά για να καταγραφούν οι θέσεις τους σχετικά με το επίμαχο νομοσχέδιο.

Πέτρος Θέμελης

ομότιμος καθηγητής Αρχαιολογίας, διευθυντής του προγράμματος στην αρχαία Μεσσήνη

Μουσεία με διοικητική αυτοτέλεια

Τα μέτρα λιτότητας που εφαρμόζονται στην περίοδο της κρίσης καθιστούν επιτακτική την ανάγκη επιλογής προγραμμάτων και δράσεων προς χρηματοδότηση με γνώμονα τα απτά αποτελέσματά τους στην οικονομία και την κοινωνία, όπως για παράδειγμα αύξηση του αριθμού των επισκεπτών στα μουσεία και τους αρχαιολογικούς χώρους και κατ’ επέκταση των εσόδων τους, δημιουργία νέων θέσεων εργασίας, σταδιακή απαλλαγή από τις συνεχείς κρατικές επιχορηγήσεις, διαχειριστική και διοικητική αυτονομία.

Εχω από χρόνια υποστηρίξει ότι το νομοσχέδιο που μετατρέπει καταρχήν πέντε μεγάλα μουσεία (Εθνικό Αρχαιολογικό Αθηνών, Αρχαιολογικό Θεσσαλονίκης, Αρχαιολογικό Ηρακλείου, Βυζαντινό και Χριστιανικό Αθηνών, Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης) σε νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου εποπτευόμενα από το υπουργείο Πολιτισμού δίνει στα κρατικά αυτά μουσεία αυτοτέλεια στη διαχείριση των εσόδων τους με σταδιακή τους αύξηση και ταυτόχρονα ελευθερία στη χάραξη δικής τους πολιτιστικής πολιτικής, χωρίς να τα «ιδιωτικοποιεί» όπως υποστηρίζουν ορισμένοι και χωρίς να τα αποσπά από την Αρχαιολογική Υπηρεσία. Γνωρίζω την επιχειρηματολογία των επικριτών της νέας ρύθμισης για τα παραπάνω πέντε μεγάλα μουσεία, τη σέβομαι αλλά δεν την υιοθετώ, γιατί σύμφωνα με τις διατάξεις του νομοσχεδίου η εξάρτησή τους από το αρμόδιο υπουργείο Πολιτισμού δεν αίρεται, ούτε και η δυνατότητα συνεργασίας τους με τις εφορείες αρχαιοτήτων, τα πανεπιστήμια και τα ΤΕΙ. Η βιωσιμότητα και η ομαλή λειτουργία τους δεν εξασφαλίζονται, κατά τη γνώμη μου, με το υφιστάμενο καθεστώς. Πρέπει να καταστούν αυτοδύναμα οικονομικά και διοικητικά με διευθυντές που θα επιλέγονται με ανοιχτό διαγωνισμό και με προσόντα διοικητικά, επιστημονικά και διαχειριστικά.

Παράδειγμα επιτυχούς, κατά τη γνώμη μου, λειτουργίας κρατικού μουσείου με ανανεωμένο το 2008 νομικό καθεστώς αποτελεί το νέο Μουσείο Ακροπόλεως (νόμος αρ. 3711, ΦΕΚ. 224 5/11/2008), το οποίο διοικείται επί σειρά ετών με διοικητικό συμβούλιο όπου προεδρεύει ο αρχαιολόγος καθηγητής Δημήτρης Παντερμαλής, συνεργαζόμενος με τον πρόσφατα εκλεγμένο διευθυντή αρχαιολόγο, καθηγητή Νίκο Σταμπολίδη.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεσμεύτηκε τον Μάρτιο του 2010 για την εφαρμογή μιας νέας στρατηγικής, αυτήν της «Ευρώπης 2020», εστιάζοντας στη βιώσιμη ανάπτυξη, χωρίς αποκλεισμούς. Ο πολιτισμός μπορεί να δώσει ώθηση στην οικονομική ανάπτυξη και να αποτελέσει συνδετικό κρίκο μεταξύ των λαών της Ευρώπης ώστε να ενισχυθούν η θέση και η επιρροή της στη διεθνή σκηνή. Περιφέρειες με υψηλό βαθμό εξειδίκευσης και απασχόλησης σε δραστηριότητες πολιτισμού και δημιουργίας συγκαταλέγονται στις πιο πλούσιες σε κατά κεφαλήν εισόδημα. Είναι καιρός να προσαρμοστούμε.

Ματούλα Σκαλτσά

ιστορικός της τέχνης, μουσειολόγος, ομ. καθηγήτρια ΑΠΘ, μέλος ΔΣ Ιδρύματος «Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης» και ΔΣ ΜΟΜus

«Αξιοκρατία, αξιολόγηση, συμμετοχή ειδικών»

ΔΗΜΟΣΙΑ ΜΟΥΣΕΙΑ

Μουσεία δημόσια, χρηματοδοτούμενα από το κοινωνικό κράτος και τους φορολογούμενους πολίτες, είτε είναι υπηρεσίες του ΥΠΠΟ είτε ΝΠΔΔ υπαγόμενα στο ΥΠΠΟ, αυτονοήτως οφείλουν:

(α) να ακολουθούν δημόσιες ανοιχτές και αξιοκρατικές διαδικασίες,

(β) να υπόκεινται σε λογοδοσία προς την κοινωνία, με την έννοια της ξεκάθαρης διατύπωσης στρατηγικών στόχων απέναντι στους οποίους θα κρίνονται ως φορείς πολιτισμού, οι οποίοι, στην καταστατική τους συνθήκη, υπηρετούν την κοινωνία και την ανάπτυξή της,

(γ) να θεωρούν ότι ο πυρήνας της μουσειακής πράξης, δηλαδή η μουσειακή πολιτική και πράξη, εξυπηρετούνται μόνο μέσα από τη συνεργασία αρχαιολόγων, μουσειολόγων και όλων των άλλων απαραίτητων ειδικοτήτων ενός πολιτιστικού οργανισμού.

ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΑ ΜΟΥΣΕΙΑ-ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΤΟΥ ΥΠΠΟΑ

Μέχρι τώρα, τα μουσεία-υπηρεσίες του ΥΠΠΟΑ, προβάλλοντας το έργο, το οποίο πράγματι επιτελούν, καταμετρούν τις εκθέσεις, τις δημοσιεύσεις, τα εκπαιδευτικά προγράμματα, τις δράσεις τους, επικαλούμενα ακόμα και αριθμούς που συχνά προκύπτουν μέσα από αλλαγές στις τουριστικές συμπεριφορές. Ωστόσο οι αριθμοί, ακόμη και αν εντυπωσιάζουν, δεν αποφαίνονται για τη στόχευση της μουσειακής πολιτικής τους και των εκθέσεών τους, την ευληπτότητα του περιεχομένου τους, τον ιδεολογικό τους στοχασμό, την ερμηνευτική τους αγωνία και την κοινωνική τους δραστικότητα. Επίσης δεν αναφέρεται πουθενά ότι το όποιο παραγόμενο έργο εξαρτάται από άτομα, τα οποία, ακόμα και αν αποδειχθούν ικανά, επιλέγονται με αδιαφανείς διαδικασίες και όχι μέσα από δομές δημοκρατικά στέρεες και κατοχυρωμένες. Τα παραδείγματα μουσείων-υπηρεσιών του ΥΠΠΟΑ, όπου, όταν έλλειψε ο, κατά αγαθή τύχη, ικανός διευθυντής/τρια, καταποντίστηκαν και πάλι, είναι γνωστά σε όλους. Τα υπηρεσιακά συμβούλια επιλογής προϊσταμένων δεν έχουν λειτουργήσει εδώ και πάρα πολλά χρόνια, αλλά και όταν λειτουργούσαν, ακολουθούνταν επιλογές επετηρίδας.

ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΑ ΜΟΥΣΕΙΑ-ΝΠΔΔ

Τα ίδια παραπάνω ζητήματα τίθενται και για τα μουσεία ΝΠΔΔ. Οι διαδικασίες με τις οποίες επιλέγονται τα διοριζόμενα τα μέλη του ΔΣ, είτε είναι πρόσωπα είτε είναι εκπρόσωποι φορέων, δεν επιλέγονται με γνωστά εκ των προτέρων κριτήρια, αλλά ούτε και υποχρεώνονται σε κάποια έστω δημόσια δημοκρατική ακρόαση. Στους ίδιους αυτούς φορείς δεν υφίσταται μηχανισμός αξιολόγησης διευθυντών και στελεχών που θα κρίνει την πορεία τους σε σχέση με τεθέντες προγραμματικούς στρατηγικούς στόχους.

ΜΟΥΣΕΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Και στις δύο κατηγορίες μουσείων το κρισιμότερο ζήτημα δεν είναι ούτε οι διαδικασίες που θα τα κάνουν πιο ευέλικτα ούτε οι τεχνικές που θα τα κάνουν πιο ελκυστικά. Είναι ο θεωρητικός και εκλεπτυσμένος τρόπος σκέψης της μουσειολογίας και της διαχείρισης πολιτισμού που διδάσκεται στα πανεπιστήμια της Ελλάδας και του εξωτερικού. Είναι η ειδική γνώση της μουσειολογίας, η οποία σε αγαστή συνεργασία με την ειδική γνώση της αρχαιολογίας, θα επιτρέψει και στους νεαρούς μουσειολόγους να αποκτήσουν τις εμπειρίες που χρειάζονται και που πρέπει να αντιστοιχηθούν προς τους θεωρητικούς τους προβληματισμούς. Είναι αυτή η ισότιμη συνεργασία που θα κάνει τα αρχαιολογικά μουσεία προσβάσιμα και γι’ αυτό και ελκυστικά, που θα κάνει τους ανθρώπους που τα επισκέπτονται να στοχάζονται κριτικά για το παρόν τους.

ΤΟ ΔΙΑΚΥΒΕΥΜΑ

Το διακύβευμα λοιπόν είναι:

α) η αξιοκρατία και η αξιολόγηση,

β) η δημοκρατική και ουσιαστική λογοδοσία και

γ) η αποδοχή της αναγκαιότητας της συμμετοχής ειδικών στον πυρήνα της μουσειακής πολιτικής και πράξης.

Δρ Παρή Καλαμαρά

διευθύντρια Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου

«Οι βελτιώσεις μπορούν να γίνουν και τώρα»

H μετατροπή των πέντε μεγαλύτερων κρατικών αρχαιολογικών μουσείων από Ειδικές Περιφερειακές Υπηρεσίες του ΥΠΠΟΑ σε ΝΠΔΔ εγείρει ερωτηματικά και ανησυχίες για τις επιπτώσεις της στη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς και την πορεία των αρχαιολογικών μουσείων. Πρόκειται δε για δραστική και δύσκολα αναστρέψιμη αλλαγή του χαρακτήρα των μουσείων αυτών που συνδέονται άρρηκτα με το νέο ελληνικό κράτος και τη διαμόρφωση της εθνικής μας ταυτότητας.

Οι στόχοι που το νομοσχέδιο προτάσσει, όπως η επίτευξη της εξωστρέφειας και της «επικοινώνησης προς το κοινό» του πολιτιστικού τους μηνύματος, μοιάζει να αγνοούν τι κατάφεραν τα δημόσια μουσεία από τη δεκαετία του ’90 και έπειτα, και να μυθοποιούν συγκεκριμένο διαχειριστικό μοντέλο χωρίς ουσιαστικό έρεισμα.

Mε τις πρόσφατες επανεκθέσεις των συλλογών τους και τις περιοδικές εκθέσεις που διοργάνωσαν ή συμμετείχαν, με τα εκπαιδευτικά προγράμματα και το σημαντικό εκδοτικό τους έργο, τα κρατικά μουσεία υπήρξαν από τους πρωτεργάτες της αλλαγής αντιλήψεων για τη μουσειακή διαχείριση του παρελθόντος στην Ελλάδα και τον συντονισμό της με τις διεθνείς πρακτικές, με τη βαρύτητα πλέον να τίθεται στην ερμηνευτική προσέγγιση των αρχαιολογικών τεκμηρίων, στην εκπαιδευτική λειτουργία των μουσείων, στη συστηματική προσπάθεια συμπερίληψης όλο και ευρύτερου κοινού, στην υιοθέτηση σύγχρονων τεχνολογιών για τον εμπλουτισμό της μουσειακής εμπειρίας. Και φυσικά παρείχαν τις υπηρεσίες τους σε όλους δωρεάν, κάτι που διακυβεύεται εάν μετατραπούν σε ΝΠΔΔ, χωρίς αντίστροφα να διασφαλίζεται η οικονομική τους αυτοτέλεια -κανένα μουσείο διεθνώς δεν είναι οικονομικά αυτάρκες. Έτσι, τα μεγάλα κρατικά μουσεία συνέβαλαν στη θετική στάση της κοινωνίας έναντι της πολιτιστικής κληρονομιάς και στην εμπέδωση της σημασίας των μουσείων ως θεσμού.

Η προτεινόμενη αλλαγή αποσπά τα μουσεία από έναν στιβαρό διοικητικό αλλά και ερευνητικό οργανισμό, όπως η Αρχαιολογική Υπηρεσία, προοιωνιζόμενη επανακαθορισμό προτεραιοτήτων με χρηματοοικονομικά κριτήρια και αποδυνάμωση του ερευνητικού προσανατολισμού τους. Επίσης, περιορίζει τη δυνατότητα να ανανεώνουν τις συλλογές τους με νέα αρχαιολογικά αποκτήματα από τις έρευνες της Υπηρεσίας αλλά και το προσωπικό τους χάρη στην κινητικότητα των υπαλλήλων.

Ταυτόχρονα, στερεί την Αρχαιολογική Υπηρεσία και το ΥΠΠΟΑ από ένα δυναμικό τμήμα της, που στηρίζει ευρύτερα πτυχές του καθημερινού της έργου (: φιλοξενία κατασχεθέντων, αδειοδότηση εξαγωγής αντιγράφων, συντήρηση έργων άλλων Υπηρεσιών του ΥΠΠΟΑ ή τρίτων φορέων κ.λπ.), καλλιεργώντας συνεργασίες και συνέργειες, αλλά κατεξοχήν συμβάλλει στην εξωστρέφειά της και στη διασύνδεσή της με την κοινωνία. Επιπλέον, περιορίζει τη δυνατότητα της πολιτείας να ασκεί «ήπια διπλωματία» δι’ αυτών των μεγάλων μουσείων.

Και κάτι ακόμη, η προτεινόμενη αλλαγή στερεί την κοινωνία από την «άλλη φωνή», τη φωνή των δημοσίων λειτουργών, που δεν επιλέγονται απευθείας από τις εκάστοτε πολιτικές ηγεσίες, που απέκτησαν λόγο μέσα από σαφείς και χρονοβόρες διαδικασίες, οι οποίες διαμορφώθηκαν σε βάθος χρόνου για να αντιπαλέψουν το πελατειακό κράτος.

Μπροστά, λοιπόν, σε όσα διακυβεύονται, είναι ασήμαντο το κέρδος που ενδεχομένως θα προκύψει από τη διοικητική αποφόρτιση των κεντρικών Υπηρεσιών του ΥΠΠΟΑ ή από την επαγγελλόμενη κατά το Νομοσχέδιο βελτίωση της αποδοτικότητας των μουσείων, μείωση της γραφειοκρατίας και κατοχύρωση ευελιξίας στην ανάληψη πρωτοβουλιών. Εξάλλου, οι όποιες βελτιώσεις χρειάζονται μπορούν να επιτευχθούν υπό το υφιστάμενο καθεστώς τους, στους κόλπους του ΥΠΠΟΑ, με επιμέρους θεσμικές παρεμβάσεις, εφόσον υπάρξει η βούληση.