Από το καραούλι στο κρησφύγετο

Η ελληνική λέξη «ιδιώτης» σημαίνει και στις ευρωπαϊκές γλώσσες και στα ρωσικά τον «ηλίθιο». Ετσι, «Ιντιότ» είναι ο τίτλος ενός από τα αριστουργήματα του Ντοστογέφσκι, «Ο ηλίθιος». Αλλά η σημασία του ηλιθίου στην αναφορά της ιδιωτείας βρίσκεται ήδη στον «Επιτάφιο» του Θουκυδίδη, όπου «ιδιώτης» χαρακτηρίζεται ο άνθρωπος που αρνείται να είναι πολίτης, να μετέχει στα κοινά, να νοιάζεται για τους θεσμούς, να θέτει ερωτήματα για τις λειτουργίες της πόλης, να συμμετέχει ενεργά, έστω και με την ψήφο του, στην εσωτερική και εξωτερική δράση της κοινότητας. «Ιδιωτεύω» σήμαινε, παλιότερα τουλάχιστον, και στη γλώσσα μας, η αποχή από τα κοινά, η απόσυρση στα στενά σύνορα των ιδιωτικών συμφερόντων και, συχνά, η αποστροφή όσων απασχολούν τους πολλούς. Ο Θουκυδίδης, πάντα στον «Επιτάφιο», ταυτίζει τη δημοκρατία με τη βούληση των πολλών και έχει σημασία να σκεφτούμε πως στη συνείδηση του αθηναίου πολίτη εκείνης της εποχής η ποσότητα εγγυάτο την ποιότητα. Οση σοφία κι αν υπέθεταν ότι διέθετε ένας τύραννος, τον θεωρούσαν, και τα πράγματα, ιστορικά, το πιστοποίησαν, ότι ήταν και λογικό και ηθικό και αισθητικό λάθος και, συχνά, έγκλημα.

Από τον Ομηρο ακόμη, για να μείνουμε σε κείμενα που αναφέρονται σε κοινωνικές και πολιτικές δράσεις, η Αγορά Λαού ήταν ο θεσμός που είχε το κύρος της πάνδημης αποδοχής. Και Αγορά σήμαινε τόπο συγκέντρωσης, είτε για την προμήθεια αγαθών, είτε για τη διατύπωση αιτημάτων, είτε για τη λήψη αποφάσεων για θεσμούς ή για έγκριση πολεμικών δράσεων. Και οι αποφάσεις του Δήμου σε θεσμοθετημένο όργανο ήταν ηθική και πολιτική υποχρέωση αποδοχής από όλους. Ο τίμιος στρατηγός Νικίας στη Συνέλευση του Δήμου των Αθηναίων, με θέμα τη μετάβαση του αθηναϊκού στρατού στη Σικελία, επιχειρηματολόγησε για την αποφυγή μιας επικίνδυνης για την πόλη αποστολής. Οταν η πλειοψηφία αποφάσισε την εκστρατεία, ο Νικίας, υπακούοντας στους θεσμούς, ετέθη επικεφαλής και άφησε τα κόκαλά του στη Σικελία!

Ακόμα και η λυρική αρχαία ποίηση (π.χ. της Σαπφούς) ήταν δημόσια εκδήλωση, όχι μια ιδιωτική συναισθηματική ή στοχαστική δημιουργία στα στενά πλαίσια μιας αυλής ή ενός δωματίου. Η λυρική ποίηση δεν ήταν, όπως συμβαίνει σήμερα, μια έντεχνη έκφραση των παθών, των ελπίδων, των φόβων ενός ατόμου εξαιτίας δυσχερειών τού προσωπικού βίου ή δημόσιων συνθηκών που πλήττουν τη ζωή, τη δράση και τις βουλήσεις του. Ηταν η δημόσια έκθεση των αδιεξόδων ενός πολίτη, ώστε να προβληματίσει τους συμπολίτες του, δημιουργώντας αντιδράσεις και ενέργειες καταδίκης ή υπεράσπισης. Ηδη στον Ομηρο συναντάμε στα παλάτια ή στην αγορά τραγουδιστές, όπως ο Δημόδοκος, που εκθέτουν προς κρίση και πληροφόρηση δρώμενα, δράματα, κατορθώματα, ήττες και θριάμβους ανθρώπων του πολέμου εν ειρήνη. Ακόμη και στο Βυζάντιο, μια πολυεθνική και συχνά πολύγλωσση αυτοκρατορία, το ποιητικό γεγονός ήταν δημόσιο. Είτε στα πανηγύρια, είτε στο παζάρι που σατίριζαν τους πάντες, και κυρίως τους αυθέντες, οι διάφοροι πτωχοπρόδρομοι, είτε βεβαίως στην εκκλησιαστική λειτουργική πράξη, όπου ανώνυμοι και επώνυμοι ποιητές υμνούσαν τον Θεό με υπέροχα άσματα, υψηλής ποιητικής έμπνευσης, με ακροατές ευρύτατου πολιτικού και γλωσσικού φάσματος.

Ακόμη και σήμερα μια αναλφάβητη γριούλα στην ορεινή Ελλάδα απολαμβάνει και ευφραίνεται με τους υπέροχους στίχους των Χαιρετισμών, τις λειτουργίες της Μεγάλης Εβδομάδας, αλλά και των εξόδιων ακολουθιών στις κηδείες, ύψιστη ποίηση. Ενα από τα θαύματα, και όχι μόνο, στη γλώσσα μας είναι η δημοτική λεγόμενη ποίηση, δημιουργίες ενός ανώνυμου πλήθους ποιητών που μας κληροδότησαν μια τεράστια ποιητική προίκα σε όλα τα είδη της ποιητικής έμπνευσης – παραλογές, μοιρολόγια, ερωτικά, σατιρικά, νανουρίσματα, άθλα επώνυμων και ανώνυμων λαϊκών ηρώων.

Στις αρχαίες ελληνικές πόλεις στην κυρίως Ελλάδα και στις δεκάδες αποικίες (έως τη θάλασσα του Αζόφ και τις σικελικές ακτές, την Αίγυπτο και τα Βαλκάνια), μιλώντας και γράφοντας δεκάδες ιδιώματα της γλώσσας μας στη δωρική, αιολική, ιωνική, κατωιταλική διάλεκτο, μας δώρισαν έναν εξαίσιο πλούτο ποιητικής ευαισθησίας και ευρηματικών μορφών έκφρασης που μας αφήνουν άφωνους, γνωρίζοντας πως οι ανώνυμοι ποιητές, παππούδες και γιαγιάδες, αγρότες και ποιμένες και ψαράδες, στρατιώτες στη σκοπιά, φυλακισμένοι, ιερωμένοι, μετανάστες και έμποροι, συχνά αγράμματοι, αλλά φορτισμένοι με εμπειρίες, αδιέξοδα, απροσδόκητες συνθήκες στις χώρες της διασποράς, πολέμους, λιμούς, λοιμούς, μάχαιρα εχθρών, δουλεία συχνά αιώνων, είχαν πίσω τους μια κληρονομιά που κυκλοφορούσε υπόγεια και ένωνε τον ποιμένα με τη φλογέρα με τον πρόγονο ομηρικό ραψωδό και τον βυζαντινό ψάλτη, τον αρματωλό και τον μετανάστη στη Βοστώνη και τον βιομηχανικό εργάτη στη Φρανκφούρτη.

Πέρα, όμως, από την έξοχη ποιητική δωρεά των ανωνύμων, από την εποχή που αποκτήσαμε πάλι κρατική υπόσταση, η ποίηση των Ελλήνων μετά την Επανάσταση συνάντησε το ήθος και το ύφος της αρχαίας παράδοσης, δηλαδή εξέφρασε τα πάθη, τις ελπίδες, τις ήττες και τα όνειρα του έλληνα πολίτη. Από τον Ρήγα Βελεστινλή και, κυρίως, με τον Κάλβο, τον Σολωμό, αλλά και τους ποιητές της καθαρεύουσας στην κυρίως Ελλάδα, την προίκα που μας κληροδότησε η επώνυμη κρητική ποιητική αναγέννηση, το ποιητικό γεγονός ήταν δημόσιο αγαθό, δηλαδή εξέφραζε τους καημούς και τις ελπίδες του πολίτη, έστω κι αν ο πολίτης βίωνε και προσωπικά αδιέξοδα. Τα αδιέξοδα αντιμετωπίζονταν από τους ποιητές ως προβλήματα της κοινωνικής, πολιτικής, οικονομικής, ηθικής συγκυρίας.

Γνωρίζουμε όλοι τα οικονομικά προβλήματα ενός Ελληνα στην Ευρώπη μετά την Επανάσταση στη Γαλλία, την επανόρθωση των βασιλείων, τις κοινωνικές επαναστάσεις και τις μεγάλες μετακινήσεις λαών στην Ευρώπη. Μέσα σ’ αυτές τις συνθήκες βίου ο Κάλβος γράφει ποίηση για τον Αγώνα προς την Ελευθερία. Δηλαδή αρθρώνει ποιητικά πολιτικό λόγο και επαναφέρει στο ιδεολογικό πεδίο την έννοια της πατρίδας, όχι ως αφηρημένη έννοια, αλλά ως τόπο δράσης και δημιουργίας ενός ζώντος και δρώντος λαού.

Ο Διονύσιος Σολωμός υπήρξε ως άνθρωπος δυστυχισμένος, με πλήθος από οικογενειακά προβλήματα που τον οδήγησαν στην απομόνωση, τη μελαγχολία, στον μισανθρωπισμό μιας έγκλειστης ζωής που τελείωσε πρώιμα. Η ποίησή του, όμως, μία από τις σημαντικότερες ποιητικές φωνές της Ευρώπης του καιρού του, είναι ποίηση που αποτυπώνει τις πληγές, τα πάθη, τα όνειρα, τους αγώνες, τις αγωνίες και τα αδιέξοδα, τις λύσεις και τα σχέδια του μέλλοντος του λαού του. Εθνικός ποιητής δεν είναι αυτός που γράφει θούρια και εμβατήρια. Είναι ο δημιουργός που σκάβει βαθιά μέσα στη συνείδηση της χώρας, της φυλής, του λαού και της εξουσίας και αναδεικνύει αρετές, αλλά καταδικάζει λάθη και συχνά εγκληματικές αμαρτίες, ακόμη και των ηγετών, αλλά και του ακαθοδήγητου λαού.

Η γενιά του 1880 και μετά, που βίωσε τις ήττες του 1897 και την Επανάσταση στο Γουδί, τους Βαλκανικούς Πολέμους, αλλά και τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, στη συνέχεια τη Μικρασιατική Εκστρατεία και Καταστροφή, τις δικτατορίες του Μεσοπολέμου, δικές μας και ευρωπαϊκές, τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, την Κατοχή, την Αντίσταση, δηλαδή ο Παλαμάς, ο Σικελιανός, ο Βάρναλης, ο Καβάφης, ο Σεφέρης, ο Ελύτης, ο Αναγνωστάκης, υπήρξαν όλοι ποιητές – πολίτες, σκάψανε πιο βαθιά από τους ιστορικούς και τους κοινωνιολόγους, τους πολιτικούς. Εβαλαν μπροστά στον έλληνα πολίτη έναν καθρέφτη και τον υποχρέωσαν να δει χωρίς ψιμύθια το πρόσωπό του.

Τι συνέβη, άραγε, και μετά τον Αναγνωστάκη, τον Εγγονόπουλο, τον Παπατσώνη η ποίηση κρύφτηκε στην ιδιωτεία και στο καβούκι της; Θα χρειαστεί άλλος νηφάλιος χρόνος για να το δει κανείς.