NON PAPER

Ασπρη – μαύρη η φωτογραφία

Το έχει πει ο σπουδαίος φωτογράφος Γκάρι Γουίνογκραντ θέλοντας να δώσει έναν ορισμό της τέχνης του: «Η φωτογραφία είναι ένα παιδί που κρατά ένα καπέλο πάνω από το κεφάλι του και κανείς ποτέ δεν θα μάθει αν το βγάζει ή αν το βάζει». Που τι σημαίνει – τουλάχιστον όπως το καταλαβαίνω εγώ; Οτι η φωτογραφία είναι η αποτύπωση της ψευδαίσθησης της στιγμής. Και η στιγμή μπορεί να είναι, κατά κάποιον τρόπο, «εξάρτημα» της πραγματικότητας αλλά μπορεί και όχι. Για παράδειγμα, ένας νεκρός στους δρόμους της Μπούτσα, είναι μια πραγματικότητα. Οχι όμως και ένας ζωντανός άνθρωπος μέσα σε ένα δωμάτιο. Διότι, μόνο από τη φωτογραφία, δεν ξέρεις τι, στην πραγματικότητα, κάνει εκεί.

Αφορμή για τα παραπάνω, οι φωτογραφίες του Βολοντίμιρ Ζελένσκι στην εσωτερική σκάλα ενός «μεγάρου», με σακιά αναχώματος στο φόντο. Και που προκάλεσαν, στις ελαφρές ταξιαρχίες των ίσων αποστάσεων τέτοια ιερή αγανάκτηση που, μπροστά τους η Σαπφώ Νοταρά, όταν φώναζε «Εδώ μέσα γίνονται Σόδομα και Γόμορρα», είναι peanut. Για να περιγράψουν δε την οργή τους ανέσυραν ένα λεξιλόγιο που παραπέμπει σε ένα φάσμα ανάμεσα στην Ιωάννα Μπουκουβάλα – Αναγνώστου και τη Ζωή Κωνσταντοπούλου (του 2015, τότε που βρισκόταν στον κολοφώνα της δόξας της). Χαρακτηρισμοί δραματικοί, πομπώδεις πομφόλυγες που και μόνο η επιλογή τους δείχνει αμηχανία. «Ανερυθρίαστος», «έκφυλος», «επονείδιστος» (όλα αυτά ο Ζελένσκι), λεκτικές στρακαστρούκες δηλαδή. Ο λόγος; Επειδή «τόλμησε» να φωτογραφηθεί εν καιρώ πολέμου. Και άσε που δεν είπε τίποτα για την εισβολή στην Κύπρο πριν από 48 χρόνια. Και που έβαλε τον «Μιχαήλ των Αζοφ» στη Βουλή, ο ιερόσυλος, πού το πας; Ενας ιδεολογικός αχταρμάς που, επί της ουσίας, δεν λέει τίποτα, αποκαλύπτει όμως πολλά για όσους τον επικαλούνται. (Ασχετο, επί του προκειμένου, αλλά και σχετικό. Αυτή η υπερχρήση της αναφοράς – που δεν έγινε – για την εισβολή στην Κύπρο, τελικά γραφικοποιεί το γεγονός και απομειώνει τη σημασία του).

Στην πραγματικότητα, δεν επρόκειτο για φωτογράφιση αλλά για στιγμιότυπο behind the scenes κατά τη διάρκεια τηλεοπτικής συνέντευξης. Αλλά και φωτογράφιση να ήταν. Γιατί θα έπρεπε να πάρει άδεια από τους ακροβολιστές των ελληνικών σόσιαλ μίντια; Ποιοι είναι αυτοί που σαλαμοποιούν, κατά πώς τους βολεύει, υψηλές έννοιες όπως η ηθική; Πού εδράζει αυτός ο ψυχαναγκασμός της επιβολής των δικών τους ιδεών και προκαταλήψεων ως απόλυτη αλήθεια; Εχει να κάνει με παιδικά τραύματα ή το παθαίνουν μετά;

Και, για να γυρίσουμε στην τέχνη του Γουίνογκραντ, η φωτογραφία είναι ένα πολύ ισχυρό και αποτελεσματικό όπλο. Για παράδειγμα, αναρωτιέμαι, αν δεν υπήρχε η «διασημότερη φωτογραφία στον κόσμο», το πορτρέτο του Τσε Γκεβάρα που έκανε ο κουβανός φωτογράφος Αλμπέρτο Κόρντα, θα γινόταν ο Τσε το σύμβολο που έγινε; Δεν νομίζω. Αλλά και πριν ανακαλυφθεί η φωτογραφία, ο Κολοκοτρώνης, για παράδειγμα, πόζαρε εν καιρώ μαχών για φιλέλληνες ζωγράφους. Οπως και φιλέλληνες ζωγράφοι είχαν μπει και στο πολιορκούμενο Μεσολόγγι. Ας βρουν λοιπόν κάτι άλλο οι ζελενσκομάχοι για να κάνουν τη δουλίτσα τους. Είμαι σίγουρη ότι μπορούν και χειρότερα.

Ο Καββαδίας στο Εβερεστ

Με την ορειβασία δεν έχω σχέση. Θαυμάζω τα επιτεύγματα των ορειβατών αλλά δεν με συγκινούν όπως των θαλασσοπόρων – νησιώτισσα γαρ. Και ο μόνος ορειβάτης που ήξερα ήταν ο Χίλαρι επειδή τον είχαμε μάθει στο σχολείο.

Από προχθές έμαθα και τον Αντώνη Συκάρη που έχασε τη ζωή του ενώ κατέβαινε από την κορυφή Νταουλαγκίρι των Ιμαλαΐων. Και τότε κατάλαβα ότι δεν υπάρχουν βουνά και θάλασσες, θαλασσοπόροι και ορειβάτες. Υπάρχουν μόνο άνθρωποι. Αυτοί που, όπως λέει ο Καββαδίας, «μένουν πάντα ιδανικοί και ανάξιοι εραστές των μακρυσμένων ταξιδιών και των γαλάζιων πόντων» και αυτοί που έχουν «…απ’ τα μεσάνυχτα πνιγεί χίλια μίλια έξω από τις Εβρίδες». Στους δεύτερους ανήκε ο Συκάρης κι ας άφησε την τελευταία του πνοή στο Νεπάλ.