«ΝΑΡΚΗΣ ΤΟΥ ΑΛΓΟΥΣ ΔΟΚΙΜΕΣ»

Στρατής Παττακός

«Βάλσαμο και φαρμακευτικό παυσίλυπο»

Θα έλεγε κανείς, από την αρχή της ανάλυσης αυτής, ότι ο τίτλος και μόνο παραπέμπει σε μια εκτεταμένη ανάλυση δεδομένων και φιλοσοφικής διερεύνησης. Η σχέση Ιατρικής και Τέχνης αναντίρρητα υπάρχει από αρχαιοτάτων χρόνων και η επίδραση της μιας στην άλλη οφθαλμοφανής. Η Ιατρική εμπλουτίζεται από τα δεδομένα της Τέχνης και η Τέχνη βρίσκει στην Ιατρική πεδίο βολής λαμπρόν αναλύοντας τον άνθρωπο, τον βίο και τον πόνο του σε όλα τα επίπεδα. Πρώτος ο χρωστήρας δείχνει μια προτίμηση στην ανθρώπινη ύπαρξη. Παρατηρεί προσεκτικά τον άνθρωπο σαν έκφραση, σαν ανατομία, σαν συναίσθημα. Η παρατήρηση και η επισκόπηση, που αποτελούν ακρογωνιαίο λίθο της Ιατρικής, γίνονται όπλα και εφόδια για τη ζωγραφική.

Διαχρονικά βλέπουμε πίνακες να παριστούν εκφράσεις ανθρώπινες που δείχνουν όχι μόνο ψυχικές καταστάσεις, αλλά και γνωστές πολύ αργότερα ασθένειες – άγνωστες την εποχή που ο ζωγράφος ολοκλήρωνε το έργο. Ενα λαμπρό παράδειγμα πίνακα με ιατρικές προεκτάσεις είναι το έργο του Piero di Cosimo «A Satyr mourning over a Nymph» (1495).  Εδώ η Προκρίς – η νύμφη – υποτίθεται έπεσε θύμα τόξου κατά τη διάρκεια κυνηγιού. Στον πίνακα το τραύμα κυνηγού δεν φαίνεται. Αντιθέτως οι σύγχρονοι ερευνητές-ιατροί αποφαίνονται ότι ο ζωγράφος χρησιμοποίησε νεκρά νεανίδα η οποία κακοποιήθηκε από επιτιθέμενο άνδρα ο οποίος, αφού της προξένησε επιφανειακές δερματικές κακώσεις με μαχαίρι, στο τέλος τη θανάτωσε με μαχαιριά στην τραχηλική χώρα, στο επίπεδο Α3-Α4 του νωτιαίου μυελού. Η θέση του αριστερού χεριού (σημείο φιλοδωρήματος σερβιτόρου) το καταμαρτυρά κατά τους ειδικούς! Χωρίς αμφιβολία ο πίνακας αυτός αναδεικνύει μια άγνωστη συνύπαρξη Τέχνης και Ιατρικής!

Θα μπορούσε κανείς να ανατρέχει ακατάσχετα σε παραδείγματα αλληλοεπίδρασης αρκεί, όμως, να σταθεί για λίγο στον πρωταγωνιστή του 15ου αιώνα Leonardo da Vinci. Το μεγαλείο του σε πολλαπλά επίπεδα τον καθιστά, μετά τους αρχαίους Ελληνες, ένα κλασικό παράδειγμα καλλιτέχνη με ιδιαίτερες επιδόσεις στην Ιατρική, τη Μηχανική και τον πολιτισμό της Αναγέννησης. Κατά τη διάρκεια της ζωής του μελέτησε ανατομικά περί τα 30 ανθρώπινα σώματα και οι αποτυπώσεις του προκαλούν τον παγκόσμιο θαυμασμό μέχρι σήμερα. Ενδεκα τόμοι ανατομικού πλούτου έχουν διασωθεί, ένας εκ των οποίων αποκτήθηκε από τον Bill Gates στην τιμή των 30 εκατομμυρίων ευρώ.

Η αλληλεπίδραση δεν μπορεί να μελετηθεί μέσα από λέξεις ή σελίδες περιγραφής. Από την άλλη πλευρά η Τέχνη γενικά προκαλεί το τεράστιο ενδιαφέρον του ανθρώπου και στο πλαίσιο αυτό ο γιατρός, όχι μόνο δεν είναι εξαίρεση, αλλά αποτελεί ένα λαμπρό παράδειγμα ακόλουθου και θαυμαστή.

Υπάρχει ένα πλήθος συναδέλφων που διακρίνονται στη ζωγραφική, στη λογοτεχνία, στη μουσική, σε κάθε σκαλί και βήμα της Θείας Τέχνης. Ο δρόμος και η πορεία τους ζηλευτή. Μέσα από τις πινελιές, τους στίχους και τις νότες βρίσκουν, όχι μόνο δημιουργικό ενδιαφέρον, αλλά και, ίσως, το αντίδοτο στον ανθρώπινο πόνο και το ιατρικό στρες. Σήμερα στη ζωή που καλείται να πορευτεί ο άνθρωπος, και ο γιατρός ιδιαίτερα, παραμονεύει η αγωνία και πολλές φορές η αμφισβήτηση. Δύσκολη πορεία, γεμάτη Κύκλωπες και Λαιστρυγόνες. Η τέχνη διαχρονικά παραμένει δίπλα μας βάλσαμο και φαρμακευτικό παυσίλυπο. Δεν διαιρεί ούτε κατατάσσει τους ανθρώπους σε ομάδες κρατικές, εθνικές, θρησκευτικές ή οικονομικές. Είτε πρόκειται για νότες του Τσιτσάνη ή του Μπετόβεν αποδέκτης είναι ο άνθρωπος και η ψυχική του ανάγκη. Οι πινελιές του φουστανελά Θεόφιλου και του επίλεκτου Πικάσο γίνονται ένα στα μάτια του ανθρώπου που ψάχνει το μήνυμα στον θάνατο του Καραϊσκάκη ή της Γκουέρνικα. Και αυτό ακριβώς βιώνει και η Ιατρική που καθώς είναι ευαισθητοποιημένη στον ανθρώπινο πόνο, βρίσκει στην Τέχνη το λιμάνι και τη συγκολλητική ουσία της ανθρώπινης θρυμματισμένης υπόστασης. Είναι πια διαχρονικά και πανανθρώπινα γνωστό το γεγονός ότι η Ιατρική δίνει στην Τέχνη ζωή και η Τέχνη στην Ιατρική νόημα.

Ο Στρατής Παττακός είναι καρδιοχειρουργός, διευθυντής Β΄ Καρδιοχειρουργικής Κλινικής «Υγεία»

g

Αναστασία Κοτανίδου

«Σκοπός να ανακαλύψουν την πραγματικότητα»

H σύνδεση Επιστήμης και Τέχνης πάει αιώνες πίσω, τουλάχιστον από την εποχή του Λεονάρντο Ντα Βίντσι. Τα σχέδια αεροπλάνων ή υποβρυχίων που φιλοτεχνούσε τα θεωρούσε εξίσου καλλιτεχνικά έργα με τη «Μόνα Λίζα». Εκατό περίπου χρόνια μετά, γύρω στο 1687, όταν ανακαλύφθηκαν οι νόμοι της κίνησης του Νεύτωνα, η Επιστήμη κατέκτησε τον κόσμο. Μπορούσε πια να κάνει προβλέψεις και οι νόμοι του Νεύτωνα μπορούσαν να εξηγήσουν φαινόμενα του ουρανού και της γης. Ετσι, άρχισε ο διαχωρισμός Επιστήμης και Τέχνης και χρειάστηκε να περάσουν αρκετοί αιώνες για να αποκατασταθεί αυτή η σχέση. Σε μια πρώτη προσέγγιση, η λέξη Επιστήμη παραπέμπει συνήθως στη λογική, την αντικειμενική γνώση, τους αυστηρούς ορισμούς και τους νόμους. Η Τέχνη, από την άλλη, συνδέεται με τη φαντασία ή τα συναισθήματα, την ελευθερία της έκφρασης και την ομορφιά. Επιστήμη και Τέχνη φαίνεται λοιπόν να ορίζουν δύο κόσμους με διαφορετικές συντεταγμένες. Το σπουδαιότερο χαρακτηριστικό της σύγχρονης επιστήμης δεν είναι ο παρεξηγημένος θετικισμός της. Το σπουδαιότερο ίσως χαρακτηριστικό της, που αποκαλύπτει και τη βαθύτερη σχέση της με την Τέχνη, είναι η αποκάλυψη ενός κόσμου πέρα από το αισθητό και την εμπειρία, ενός κόσμου θαυμαστού, απροσδόκητου, με εσωτερικούς δεσμούς και συνοχή.

Στην Τέχνη, η αναζήτηση του ωραίου δεν φαίνεται να έχει σταθερά κριτήρια· ό,τι σήμερα θαμπώνει και κυριαρχεί, αύριο μπορεί να βυθισθεί στη λήθη. Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό ότι οι απόψεις για το ωραίο συγκρούονται όχι μόνον σε διαφορετικές περιόδους, αλλά και στο πλαίσιο της ίδιας εποχής ή και του ίδιου πολιτισμού. Η καταξίωση, λοιπόν, ενός δημιουργήματος της Τέχνης αφήνεται στον χρόνο και μια ποιητική σύνθεση ή ένα γλυπτό κρίνονται μόνο με του χρόνου τα αυστηρά κριτήρια. Ενώ όμως η Τέχνη δεν επιδέχεται επαλήθευση, η Επιστήμη φαίνεται διαρκώς να την αποζητά. Η παρατήρηση, το πείραμα και η ικανότητα προβλέψεως αποτελούν τα βασικά της εργαλεία και είναι εκείνα που αναδεικνύουν ή απαξιώνουν τις επιστημονικές ιδέες. Οι ιδέες, όμως, που αποδεικνύονται αληθινές, έχουν συνήθως μαθηματική ομορφιά και αφαιρετική δύναμη.

Αρκετοί καλλιτέχνες και επιστήμονες έχουν την άποψη, ότι αυτό που οδηγεί στην αλήθεια είναι η σκέψη και όχι η όραση. Ο σκοπός τόσο της Επιστήμης όσο και της Τέχνης, είναι να ανακαλύψουν την πραγματικότητα, αυτήν που βρίσκεται κρυμμένη πίσω από τα φαινόμενα. Η Επιστήμη, ωστόσο, μοιάζει να ακολουθεί μια προοδευτική συνέχεια, στην οποία οφείλεις να γνωρίζεις τον προηγούμενο σταθμό για να γίνει το επόμενο βήμα. Ενώ η Τέχνη είναι τις περισσότερες φορές νέο ξεκίνημα – εδώ η γνώση του παρελθόντος, του χθεσινού δηλαδή, αισθητικώς αφορά κυρίως τους ιστορικούς και λιγότερο τους δημιουργούς.

Η Επιστήμη, σήμερα τουλάχιστον, στον ευρύτερο τομέα, λόγω της πολυδιάστατης προβληματικής που αντιμετωπίζει, τείνει να γίνει έργο ομαδικό, αντίθετα με την τέχνη που είναι και θα μείνει προσωπικό επίτευγμα.

Η Αναστασία Κοτανίδου είναι καθηγήτρια Πνευμονολογίας και Εντατικής Θεραπείας στην Ιατρική Σχολή του ΕΚΠΑ, διευθύντρια ΜΕΘ του νοσοκομείου «Ευαγγελισμός»

g

Γιώργος Παυλάκης

«Ξύνοντας πληγές και μνήμες»

Από που έρχονται τα ποιήματα; Μερικοί τυχεροί τα έχουν μέρος της καθημερινότητας. Ζουν και αναπνέουν έμμετρα όπως τον παλιό καιρό που η προφορική παράδοση ήταν ο πολιτισμός. Ημουν τυχερός να το γνωρίσω, να χαιρετηθώ με μαντινάδες στην Κρήτη σε απόλυτη αρμονία με τον τόπο και τους ανθρώπους του. Ο έρωτας και ο θάνατος μέσα από ηρωικές πράξεις και μονομαχίες γιγάντων ήταν τα αιώνια μοτίβα. Είναι λοιπόν πανάρχαιο κομμάτι μας και παραμένουν και σήμερα ζωντανό κομμάτι στις σχέσεις και στις τελετές μας. Αλλά από πού έρχονται τα ποιήματα; Το αηδόνι της Λέσβου, η Σαπφώ και οι όμοιοί της μίλησαν για τους ίδιους αντί για θεούς και δαίμονες, έβαλαν στο παιχνίδι το εγώ. Τα ποιήματα έρχονται από μέσα μας, μας έδειξαν και από τότε έχουμε την άδεια να τα βγάζουμε στο φως, ο κάθε θνητός ανθρωπάκος. Αλλά πώς έρχονται; Σε άλλους καθημερινά και μόνιμα, σαν αναπνοή, σε άλλους επίπονα και βασανιστικά, στους πολλούς καθόλου. Οι τελευταίοι φοβούνται ίσως την έκθεση, προτιμούν τη θέαση και τη μίμηση. Αλλά τι είναι ένα ποίημα; Πρέπει να γεμίζει το δωμάτιο, πρέπει να δονεί, να ικανοποιεί την ανάγκη για επικοινωνία. Πρέπει να είναι πραγματικό. Μεγάλωσα στον παλιό κόσμο πριν γίνω μετανάστης και αφιερώσω τη ζωή μου στην επιστήμη, προσπαθώντας να υπηρετήσω τη Βιο-ιατρική. Στα χρόνια μας την κάναμε ολοένα και πιο ακριβολόγα επιστήμη, ολοένα και πιο χρήσιμη. Πλησιάζοντας προς το τέλος και την έξοδο, ο απολογισμός είναι αναπόφευκτος. Και το συμπέρασμα είναι το ταξίδι, όπως εξήγησε ο μέγας Αλεξανδρινός. Αν μπορέσεις στο ταξίδι και βρεις το ποίημά σου, τόσο το καλύτερο. Πρέπει να είναι αληθινό και να γεμίζει το δωμάτιο με την παρουσία του. Η Τέχνη είναι ο γιορτασμός της ζωής. Θα μείνει κάποιο ποίημα απ’ το ταξίδι μας; Οι σκέψεις που έκανα σε πρόσφατο ταξίδι στην αγαπημένη Κύπρο, υπνωτισμένος από τη θάλασσα της Αμαθούς, στο ρωσικό ξενοδοχείο.

Αλλά πώς έρχεται το ποίημα; Αφήνοντας τα αισθήματα ελεύθερα, όταν ξεχειλίζουν. Ξαφνικά, μετά την επίσκεψη στην Πέτρα του Ρωμιού, παλιά φαντάσματα απ’ τον κόσμο του Ηροδότου ταρακουνούν τη μνήμη. Η προδοσία. Ο βασιλιάς της Σαλαμίνας Ονίσηλος νεκρός στη μάχη που νικούσε τους Πέρσες, μετά από προδοσία των Κουριέων, που πήγαν με τους Πέρσες στη μέση της μάχης. Το κεφάλι του κρεμασμένο στα τείχη της Αμαθούντας, λίγο πιο πάνω απ’ το ξενοδοχείο, γέμισε μέλι από ένα σμάρι μέλισσες. Από τότε λατρεύονταν σαν ημίθεος από τους Αμαθουσίους που τον διαπόμπευσαν. Η προδοσία. Ισως έτσι γεννιέται το ποίημα, ξύνοντας πληγές και μνήμες. Προσπαθώντας να μορφώσεις κάποιον και αυτός να λερώνει ό,τι πολυτιμότερο έχεις. Οσο κοντινότερος ο δεσμός τόσο χειρότερο το χτύπημα. Και τι να πεις για την επόμενη μέρα, θα υπάρξει το μέλι; Ετσι ήρθε το ποίημα ζητώντας να βγει, να φέρει κάθαρση. Περιμένει υπομονετικά, ζητώντας κάπου κάπου ένα χάδι, σαν τη γάτα. Αλλά τι είναι ένα ποίημα; Αυτό μπορεί να μην το μάθουμε ποτέ.

Ο Γιώργος Παυλάκης είναι ιατρός – ερευνητής, επικεφαλής του Τμήματος Ανθρωπίνων Ρετροϊών, Εθνικό Ινστιτούτο Καρκίνου, ΗΠΑ

g

Παναγιώτης Δούκας

«Η τέχνη ευνοεί την ηθική ανάταση της Ιατρικής»

Οταν πληροφορήθηκα την ευγενική πρόθεση του Θανάση Νιάρχου διάβαζα το «Εγκλημα και τιμωρία» του Ντοστογιέφσκι, παράλληλα με τον «Εκκλησιαστή» του Σολομώντος στην ώρα των νυχτερινών αναγνώσεων. Δεν είναι η πρώτη φορά που τα διαβάζω.  Οπως μια αγαπημένη μελωδία ή μια αγαπημένη γεύση, έτσι και η ανάγνωση μιας γνωστής αγαπημένης ύλης μπορεί να συγκινήσει  εκ νέου, να διεγείρει τη σκέψη και να προκαλέσει τον αναστοχασμό. «Ο Ρασκόλνικοφ ένιωσε ξαφνικά να κοκαλώνει, έτσι όπως γίνεται στα εφιαλτικά όνειρα όταν μας κυνηγούν οι εχθροί: Είναι πολύ κοντά μας, θα μας σκοτώσουν, κι ωστόσο μένουμε σαν καρφωμένοι στη θέση μας, μην μπορώντας να σαλέψουμε τα πόδια ή τα χέρια μας».

Πόσο παραστατικά αποδίδει τη νευρομυϊκή ατονία που προκαλείται στην ονειρική φάση του ύπνου μας – τη φάση REM – μια παράλυση – προστασία ώστε να μην ενεργούμε και να μην αντιδρούμε σε όσα ονειρευόμαστε. «Είδα και κάτι άλλο κάτω από τον ήλιο: Δεν κερδίζουν πάντα οι ταχείς τον αγώνα δρόμου, ούτε νικούν πάντα οι κραταιοί στη μάχη, ούτε έχουν πάντα οι ευφυείς τα πλούτη, ούτε είναι πάντα επιτυχημένοι εκείνοι που έχουν γνώση, επειδή σε όλους προκύπτουν απροσδόκητες καταστάσεις σε ανύποπτο χρόνο». Πόσο όμορφα αποδίδει ο Εκκλησιαστής την αβεβαιότητα της ζωής, τις ανατροπές που μας επιφυλάσσει, τα απρόβλεπτα, τα αναπάντητα, τα αιφνιδιαστικά.

Σκεπτόμενος τις αιτίες που το ποδόσφαιρο είναι μακράν το λαοφιλέστερο άθλημα παγκοσμίως, καταλήγω πως αυτό ισχύει επειδή είναι το αγώνισμα με τις μεγαλύτερες πιθανότητες ο κατώτερος να νικήσει και ο υποδεέστερος να υπερισχύσει. Δίνει ελπίδα στον καταφρονημένο αυτή η προοπτική: «Ο Δαβίδ να κατανικήσει τον Γολιάθ».

Είναι το ποδόσφαιρο Τέχνη και ο Μέσι καλλιτέχνης; Ο Μέσι βρίσκεται πάντα ένα δέκατο του δευτερολέπτου νωρίτερα στην μπάλα από τους αντιπάλους του και ένα εκατοστό του μέτρου πιο κοντά της, τη σημαδεύει ακριβώς εκεί που δεν μπορεί να φτάσει ο ιπτάμενος γκολκίπερ, έχει νικήσει τον χώρο και τον χρόνο. Ενας αρτίστας της λεπτομέρειας, ένας περφόρμερ αισθητικής, ένας χαμένος του Παρισιού, ένας θεός της Βαρκελώνης. Πώς μπορεί η Τέχνη να κάνει κάποιον καλύτερο άνθρωπο και εν προκειμένω καλύτερο γιατρό; Στον «Κόκκινο Κύκλο», ο Τζιαν Μαρία Βολοντέ ψάχνει όλα τα πορτ μπαγκάζ στο υπαίθριο πάρκιν ενός καφέ της εθνικής οδού για να βρει κάποιο ξεκλείδωτο και τελικά το βρίσκει στο αμάξι του Αλέν Ντελόν.  Τα μικρόβια και οι ιοί κάνουν ακριβώς αυτό: «Ψάχνουν τον ευάλωτο, τον απρόσεκτο, τον αφύλακτο».

Ο Στέλιος το λέει όμορφα: «Βγήκε ο Χάρος να ψαρέψει με τ’ αγκίστρι του ψυχές και γυρεύει πληγωμένους, δυστυχείς και πονεμένους μες τις φτωχογειτονιές, βγήκε ο Χάρος για ψυχές». Οταν ο Καβάφης περιγράφει τον θάνατο στα «Αλογα του Αχιλλέως» με την περίφημη σύνοψη «εις το μεγάλο Τίποτε επιστραμμένο από τη ζωή» συμφωνεί με το «Διότι οι ζωντανοί γνωρίζουν ότι θα πεθάνουν, αλλά οι νεκροί δεν γνωρίζουν τίποτα απολύτως, ούτε έχουν πια καμία ανταμοιβή».

Αρα η καθαρή, η ανεπιτήδευτη, η κρυστάλλινη Τέχνη συναντιέται και αλληλοσυμπληρώνεται με την Ιατρική, σκέπτεται όπως ο Ροντέν και χορεύει όπως ο Ντεγκά. Μέγας Αλέξανδρος – Ηφαιστίωνας και η μητέρα του Δαρείου στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου, η Πολική Αρκούδα στο Μουσείο Ορσέ και η κόκκινη τέντα στην Εθνική μας Πινακοθήκη όλ’ αυτά συναπαρτίζουν όψεις της ζωής – ενσταντανέ που επιχειρούν να σε κάνουν καλύτερο γιατρό, πιο παρατηρητικό, πιο συμπονετικό, πιο γενναιόψυχο, πιο ευαίσθητο.

Η γνήσια Τέχνη ευνοεί την ηθική ανάταση της Ιατρικής, μιας θεάς που πρέπει να τη σέβεσαι και να τη φοβάσαι για να την υπηρετείς σοφά. Οπως το δηλώνει ο Παροιμιαστής: «Φόβος Θεού – αρχή Σοφίας». Υπηρετώντας πιστά την Ιατρική, οι εξοπλίσεις της Τέχνης βρίσκουν την τελική τους δικαίωση έγκαιρα, αλλά, φευ, σύντομα, μέσα σε ένα χρονικό πλαίσιο ασφυκτικά μικρό. Μόλις αρχίσει η ωρίμαση τελειώνει ο χρόνος, αληθεύει πως ο βίος είναι βραχύς και η Τέχνη είναι μακρά και «Τι περισσότερο να πω; Ο χρόνος δεν θα μου φτάσει αν συνεχίσω να διηγούμαι….». Ευχαριστώ.

Ο Παναγιώτης Δούκας είναι ειδικός παθολόγος, διευθυντής Παθολογικής Κλινικής, Ιατρικό Κέντρο Αθηνών

g

Σωτήριος Πράπας

«Η εφαρμογή για το σωστό είναι τέχνη»

Σε ένα από τα σπουδαιότερα έργα του, στο «Περί τέχνης», ο Ιπποκράτης ορίζει την τέχνη ως ένα ευρύτερο φάσμα ειδικών γνώσεων και εμπειριών. Δεν υπάρχει τέχνη που να μην προέρχεται από κάποια μορφή που ειδώθηκε μέσα από την όραση των ματιών ή μέσα από την όραση του πνεύματος. Και είναι οι μορφές αυτές που έδωσαν τα ονόματα στις τέχνες. Κι η γνώση αποκτιέται όταν οι τέχνες είναι φανερές. Ετσι στέκεται στο τρίπτυχο μορφή, τέχνη, γνώση που αποτελούν την πεμπτουσία της Ιατρικής.

Είναι άραγε η Ιατρική τέχνη ή επιστήμη; Οσα έβλαψαν κι όσα ωφέλησαν είναι απόδειξη της ύπαρξης της τέχνης. Η σωστή εφαρμογή του ωφέλιμου ωφελεί, η κακή βλάπτει. Αφού λοιπόν σωστό και λάθος είναι αλληλένδετα, η εφαρμογή στην κατεύθυνση του σωστού είναι τέχνη. Τέχνη να σχηματίσει τη σωστή άποψη για την αρρώστια με σκοπό να τη θεραπεύσει με φρόνηση, γνώση και εμπειρία προσδιορίζοντας το ωφέλιμο, επιλέγοντας την ορθή κατεύθυνση. Κι όταν η τέχνη της Ιατρικής αγαπιέται, εκεί υπάρχει και η αγάπη για τον άνθρωπο.

Χρόνια πριν, όταν πρωτοσυνάντησα τον Μάνο Ελευθερίου, τον άνθρωπο που πρόσθεσε ειδικό βάρος στην προσωπικότητά μου, μου είπε: «Γιατρέ έχουμε την ίδια αποστολή. Να ανοίγουμε τις καρδιές των ανθρώπων. Με πένα και νυστέρι». Δεν ήξερα για την πένα του Μάνου, ήξερα όμως τους δικούς μου δαίμονες και αγγέλους κάθε φορά που κράταγα το νυστέρι. Τον δαίμονα της κακής έκβασης και τον άγγελο της νίκης καρδιάς και του χαμόγελου του ασθενή. Του εξέθεσα το «περί τέχνης» αφήγημα του Ιπποκράτη για τη μικρή απόσταση της απώλειας από το χαμόγελο. Το βαρύ τίμημα της αδρεναλίνης για να εισπράξεις αυτό το χαμόγελο. Είναι τότε που αποζητάς κάτι να σε γλυκάνει. Κι είναι αυτή η πένα και οι υπηρέτες της τέχνης που μπορούν να σου δώσουν το βάλσαμο.

Υπήρξα στη ζωή μου διπλά τυχερός. Η πρώτη όταν μαθήτευσα στα χρόνια του Γυμνασίου με φιλόλογο τη σπουδαία ποιήτρια και συγγραφέα, την Αννα Μανωλοπούλου, που μας δίδαξε Πλάτωνα, Αριστοτέλη και τους μεγάλους ποιητές. Μας έκανε να αγαπήσουμε τις λέξεις, την αρμονία και το μέτρο της γλώσσας, να αγαπήσουμε την ποίηση. Κι ήταν οι παρακαταθήκες αυτές της νιότης στις οποίες εύρισκα το φάρμακο και την αντοχή στην άσκηση της καρδιοχειρουργικής. Ηταν ο στίχος του Καβάφη που η Αννα ενστάλαξε στην εφηβική μου ψυχή: «Εις σε προστρέχω τέχνη της ποιήσεως / Που κάπως ξέρεις από φάρμακα / Νάρκης του άλγους δοκιμές, εν Φαντασία και Λόγω».

Καταλυτική και η περιγραφή του σπηλαίου με την οποία ο Πλάτωνας ανοίγει τον δρόμο και στην τέχνη της φωτογραφίας, καθώς καταγράφει σκιές πραγμάτων και μορφών, είδωλα των αισθήσεων.

Η τέχνη της φωτογραφίας που έγινε από τότε μια ερασιτεχνική συνήθεια που συνόδευσε την καθημερινότητά μου. Ακουγα μέσα από την εικόνα το τραγούδι της σιωπής που ψιθυρίζουν τα αντικείμενα κι οι εικόνες γύρω μας. Απαθανάτιζα τη ζωή που κρατούσαν όταν ως υπάρξεις περνούσαν στο παρελθόν, διαδικασία σαν «επίκληση από φως νοητό, για της αιωνιότητας τη στιγμή» όπως έλεγε η Αννα.

Ηταν αυτές οι παρακαταθήκες που με έκαναν να αναζητώ πάντα τις παρέες των καλλιτεχνών. Και ήταν η δεύτερη φορά που ήμουν και πάλι τυχερός καθώς βρέθηκα σε έναν περίγυρο σπουδαίων ανθρώπων. Κι είναι σήμερα βαριά η οδύνη που κάποιοι απ’ αυτούς όπως ο Μάνος, ο Λαυρέντης, ο Δημήτρης Μητροπάνος, ο Θάνος Μικρούτσικος, ο Γιώργος Μεσσάλας, ο Δημήτρης Ταλαγάνης, ο Αγγελος Πετρουλάκης και άλλοι κάνουν τον κόσμο φτωχότερο με την απουσία τους. Κι έτσι προστρέχω συχνότερα σε όσους μου απέμειναν και στην παλιά αστείρευτη πηγή, στα λόγια της Αννας, όπως στο κείμενό της για την Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης. «Η ποίηση άνθος του στοχασμού και των ονείρων μίσχος».

Ποίηση και καλλιτεχνία ακόμη και στη δημιουργία του κόσμου: «Ενας Θεός καλλιτέχνης δημιούργησε τον ουρανό, τη θάλασσα και όλα τα πλάσματα της γης, για την αιμάτωση της αιωνιότητας στης φύσης την αυστηρή νομοτέλεια». Για την Αννα «η ποίηση είναι ιερή αποστολή, να χαρούμε τη φτερωτή όλων των πραγμάτων χορογραφία μιας ιερής συγκίνησης στων αιθέρων τα στέκια». Και ως άλλος Ιπποκράτης συνδέει την τέχνη με τη γνώση. «Ο ποιητής συμπυκνώνει τη μαγεία του ανεξήγητου σε όραμα, του πόνου μας το αειθαλές σε εμπειρία και γνώση».

Αν της στερούσαν τις κομβικές λέξεις «Ζωή, Θάνατος, Ερωτας, Αγάπη, Θεός, άνθρωπος, ομορφιά και αλήθεια», η Αννα δεν θα έπιανε την πένα της, ακόμη και αν της χάριζαν όλες τις άλλες λέξεις του κόσμου.

Αννα θα σε ευγνωμονώ όπως και τους άλλους φίλους της καλλιτεχνίας που πέρασαν ή ακόμα υπάρχουν στη ζωή μου, γιατί με κάνατε να αγαπήσω την τέχνη, την ποίηση, τον λόγο, τη μουσική, το ωραίο. Με κάνατε καλύτερο άνθρωπο και με κάνατε να βάλω την τέχνη της Ιατρικής εντός της τέχνης, έτσι που να παλεύω ακόμα και για την ομορφιά αυτής καθαυτής της ασθένειας.

Ο Σωτήριος Πράπας είναι διευθυντής Καρδιοχειρουργικής Κλινικής Νοσοκομείου «Ερρίκος Ντυνάν»