Βρίσκονται τα μουσεία σε κρίση;

Την ώρα που τα μουσεία – και κυρίως αυτά που είναι αφιερωμένα στην τέχνη – αυξάνονται με γεωμετρική πρόοδο, το ζήτημα του ρόλου τους στη σύγχρονη κοινωνία παραμένει ανοιχτό. Κι ενώ τις τελευταίες δεκαετίες ο προσανατολισμός τους παγκοσμίως αλλάζει και από «αποθήκες» με συσσωρευμένα εκθέματα επιχειρούν να μεταμορφωθούν σε παράγοντες που θα έχουν ενεργό ρόλο στη διαμόρφωση του πολιτιστικού τοπίου, βρίσκονται μπροστά σε μια άλλη, αρκετά σοβαρή πρόκληση: να πέσουν θύματα της αυξανόμενης καταναλωτικής τάσης, που επιβάλλει ολοένα μεγαλύτερη κλίμακα στα κτίρια και μεγαλύτερο αριθμό εκθεμάτων και προϋποθέτει εξασφάλιση διαρκώς περισσότερων κεφαλαίων κυρίως μέσω χορηγών. Κι όσον αφορά τις αρχές τους; Είναι παρούσες και κυρίαρχες ή έχουν «κρυφτεί» πίσω από φιλοδοξίες και ευθύνες που γεννούν οι απαιτήσεις της εποχής; Μπορούν να αντεπεξέλθουν στην αλλαγή νοοτροπίας που πλέον αντιμετωπίζει με καχυποψία τα «εγκυκλοπαιδικά» μουσεία που στις προθήκες τους εκθέτουν αντικείμενα λεηλασίας και κατάλοιπα μιας ξεπερασμένης αποικιοκρατικής πολιτικής; Δύνανται να υπερασπιστούν τις ιεραρχικές τους δομές που κλονίζονται από τους εργαζομένους τους οι οποίοι διεκδικούν συλλογικές συμβάσεις και δεν διστάζουν να αποκαλύψουν πως πίσω από τη βιτρίνα της προοδευτικότητας των ιδρυμάτων κρύβεται η  εργασιακή ανισότητα;  Εν τέλει μήπως τα μουσεία περνούν κρίση; Το ερώτημα θέτει σε εκτενές άρθρο του το παλαιότερο αμερικανικό περιοδικό «The Nation». Και με αυτή την αφορμή τα «Πρόσωπα» ζήτησαν από τρεις διευθυντές ελληνικών μουσείων με διαφορετικό προσανατολισμό – το αμιγώς αρχαιολογικού περιεχομένου Εθνικό Μουσείο, τον κατεξοχήν μουσειακό οργανισμό με προσανατολισμό τη μοντέρνα και σύγχρονη τέχνης ΜΟΜus και το πολυσυλλεκτικό Μουσείο Μπενάκη – να σχολιάσουν την κατάσταση όπως διαμορφώνεται στη χώρα μας.

Γιώργης Μαγγίνης

επιστημονικός διευθυντής Μουσείου Μπενάκη

«Η περιπέτεια της μάθησης στα “ιατρεία της ψυχής”»

Το άρθρο στο περιοδικό «The Nation», που αποτέλεσε εφαλτήριο για τις σκέψεις που ακολουθούν, αναφέρει έναν ανατρεπτικό γερμανό διευθυντή μουσείων, τον Alexander Dorner, ο οποίος τάραξε τα νερά του μακάριου επαγγελματικού του πεδίου θέτοντας το ερώτημα «Γιατί να έχουμε μουσεία τέχνης;». Το ερώτημα στην εποχή του ήταν θεωρητικό, όμως τον πρώιμο 21ο αιώνα έχει καταστεί υπαρξιακό, υποσκάπτοντας για τους ανθρώπους των μουσείων όποιες παλιομοδίτικες βεβαιότητες είχαν αφήσει όρθιες οι οικονομικές δυσχέρειες, η απαξίωση των ελίτ (που στη χώρα μας έπαψαν να επιζητούν τον εμβαπτισμό τους στα νομιμοποιητικά νάματα του πολιτισμού) και, εσχάτως, το αίτημα της αποαποικιοποίησης. Η θέση του διευθυντή μουσείου (η δουλειά μου…) έχει καταστεί, μας πληροφορεί ο συντάκτης του άρθρου, τεχνοκριτικός Barry Schwabsky, «συναισθηματικά μη βιώσιμη». Η χρησιμότητά τους θα έπρεπε να απασχολεί τα μουσεία στην Ελλάδα περισσότερο από τους τυπικούς πονοκεφάλους των «εγκυκλοπαιδικών» μουσείων του «δυτικού» κόσμου, όπως η «ηθική διάσταση» των διαδικασιών πρόσκτησης συλλογών, το «ξέπλυμα μέσω της τέχνης» (art-washing) ή ο χαρακτηρισμός τους ως «λεσχών για τους ολίγους». Αλλωστε, η πλειονότητα των συλλογών έχει ντόπια προέλευση ή έχει αποκτηθεί νόμιμα και όχι με λαφυραγώγηση, το δημόσιο χρήμα αποτελεί (ακόμη) τον βασικό αιμοδότη του πολιτισμού και η εργασιακή δύναμη στον χώρο μας είναι από τις πιο ποικιλόμορφες και συμπεριληπτικές. Οσο «ηθικά», δίκαια και προσιτά και να είναι τα ελληνικά μουσεία (ας το αναγνωρίσουμε!), το ερώτημα παραμένει – γιατί να υπάρχουν;

Θα έλεγα ότι τα μουσεία υπάρχουν γιατί αποτελούν χώρους νοηματοδότησης της ανθρώπινης ύπαρξης, «ιατρεία ψυχής» που φανερώνουν με λίγα λόγια και πολλές εικόνες, ύλες και χρώματα πώς άλλοι άνθρωποι αναμετρήθηκαν με αγωνίες σαν τις δικές μας. Η περιπέτεια της μάθησης, το παιχνίδι του έρωτα, η ελπίδα του αγώνα, η φρίκη του πολέμου, η οδύνη του θανάτου και, κυρίως, η ομορφιά της ζωής, όλα μας περιμένουν εκεί. Οταν ξεναγώ στο Μουσείο Μπενάκη, συχνά υποκαθιστώ την ιστορική αφήγηση με πτυχές της ανθρώπινης εμπειρίας – αντί να φωτίζεται το παρελθόν στα μάτια των επισκεπτών, φωτίζεται το παρόν τους από την εμπειρία του παρελθόντος. Τα τελευταία χρόνια, οι μουσειακές εκθέσεις στην Ελλάδα έχουν κάνει σημαντικά βήματα προς αυτή την ερμηνευτική προσέγγιση, κυρίως μέσα από θεματικές που προσανατολίζονται στο ανθρώπινο βίωμα (π.χ. «Ενδύεσθαι» και «Νύφες» στο Μουσείο Μπενάκη, «Εmotions, ένας κόσμος συναισθημάτων» στο Μουσείο Ακρόπολης, «Χρήμα», «Ιασις» και «Επέκεινα» στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης). Αισιοδοξώ ότι εμείς, οι «συναισθηματικά μη βιώσιμοι» εργαζόμενοι, θα εμείνουμε στον φωτισμό του βιώματος, διευρύνοντας τις διόδους επικοινωνίας, προσελκύοντας όλο και περισσότερους επισκέπτες και καθησυχάζοντας τελικά την υπαρξιακή μας αγωνία.

Αννα-Βασιλική Καραπαναγιώτου

διευθύντρια του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου

«Εναλλακτική ματιά στην ανάγνωση της Ιστορίας»

Ξύπνησα με το μαρμάρινο τούτο κεφάλι στα χέρια που μου εξαντλεί τους αγκώνες και δεν ξέρω πού να τ’ ακουμπήσω. Επεφτε το όνειρο καθώς έβγαινα από το όνειρο έτσι ενώθηκε η ζωή μας και θα είναι πολύ δύσκολο να ξαναχωρίσει.

Γιώργος Σεφέρης, «Μυθιστόρημα» (1933 – 1934)

Η ίδρυση του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου περί το 1880 στη σημερινή θέση του στο κέντρο της Αθήνας επιστέγασε το όραμα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους: εδραίωση της εθνικής ταυτότητας. Μέσα από το νέο μουσείο η νεοπαγής αυτή χώρα προβλήθηκε ως ο απόλυτος κληρονόμος του εξιδανικευμένου αρχαίου ελληνικού πολιτισμού και διεκδίκησε το δικαίωμα για μία προνομιούχα θέση στο διεθνές γίγνεσθαι. Η πνευματική ελίτ του τόπου και όχι μόνο – Αρχαιολογική Εταιρεία, αρχαιολόγοι – διευθυντές με σπουδές στη Δύση, ιδιώτες – δωρητές με οικονομική επιφάνεια, καταξιωμένοι αλλοδαποί ερευνητές – έβαλε τη σφραγίδα της στην παρουσίαση ύψιστων καλλιτεχνικών δημιουργιών. Η έκθεση διαρθρώθηκε με βάση τη χρονολογική εξέλιξη της αρχαίας ελληνικής τέχνης και αποσκοπούσε στην αισθητική απόλαυση. Κατά πόσο, όμως, η εγκυκλοπαιδική αυτή γνώση έβρισκε ανταπόκριση στους επισκέπτες, που συνέρρεαν και συρρέουν από τα πέρατα της γης; Ηδη από τη δεκαετία του 1980 η μουσειακή πολιτική αλλάζει με αποφασιστικά βήματα σε διεθνές επίπεδο, μία αλλαγή την οποία ακολούθησε με αρκετή καθυστέρηση η αντίστοιχη ελληνική. Οι πολιτιστικοί οργανισμοί στοχεύουν στη στενότερη και εποικοδομητικότερη επικοινωνία με το ευρύ κοινό, αναδεικνύονται σε πόλους επιρροής της κοινωνίας, αφουγκράζονται τις νέες τάσεις και αναδιαμορφώνουν την στρατηγική τους.

Ο κύκλος του αναστοχασμού για τη «νέα ταυτότητα» του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου άρχισε την περίοδο των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004 με την επανέκθεση των περισσότερων Συλλογών του. Νέες προθήκες, εκτενή εισαγωγικά κείμενα, γραφιστικές αναπαραστάσεις προσέδωσαν μία «συγκρατημένη» ποιοτική αναβάθμιση στο πρώτο Μουσείο της χώρας, που ανταποκρινόταν στην παγιωμένη αντίληψη για την εθνική αποστολή του.

Οι πολυεπίπεδες εγχώριες και διεθνείς εξελίξεις της τελευταίας δεκαετίας στη μουσειακή πρακτική επηρέασαν το πρώτο μουσείο της χώρας: η εξωστρέφεια αναδείχθηκε στον κύριο σκοπό του οργανισμού. Περιοδικές εκθέσεις με ποικίλη θεματολογία, εκπαιδευτικά προγράμματα για παιδιά, δράσεις για ευάλωτες κοινωνικές ομάδες, «συνομιλία» με τη γειτονιά, επετειακές δράσεις, διαλέξεις και πολλά άλλα συνέβαλαν – μεταξύ άλλων – και στην αύξηση των εσόδων. Νέα δυναμική στην επικοινωνία του Μουσείου με τον επισκέπτη έδωσε το Διαδίκτυο. Η επίσημη ιστοσελίδα και μέσα κοινωνικής δικτύωσης του Μουσείου ήρθαν να καλύψουν και άλλες ανάγκες του κοινού, συμβάλλοντας σε έναν στενότερο διάλογο με την κοινωνία.

Μία νέα σελίδα για το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο ανοίγεται με το δρομολογούμενο πρόγραμμα της κτιριακής αναβάθμισης και επέκτασής του. Μία υψηλής ποιότητας αρχιτεκτονική παρέμβαση θα καταστήσει το Μουσείο το νέο αστικό τοπόσημο της πρωτεύουσας. Το «νέο στίγμα» του Μουσείου δεν μπορεί, όμως, να υπηρετηθεί μόνο από έναν καινοτόμο αρχιτεκτονικό σχεδιασμό. Η συζήτηση για τον ρόλο του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου ως συμβολικού τοπόσημου της σύγχρονης ελληνικότητας πρέπει να αρχίσει αμέσως.

Μαρία Τσαντσάνογλου

αναπληρώτρια γενική διευθύντρια του MOMus

«Να γίνουν η Ουτοπία σε χώρο προόδου»

To 1913, η νεαρή πρωτοπόρα ζωγράφος Ολγα Ροζάνοβα αναρωτήθηκε γιατί να συρρέει ο κόσμος στα μουσεία για να θαυμάσει τα αγάλματα με τις Αφροδίτες και τους πίνακες με τις Μαντόνες ενώ την ίδια στιγμή οι καλλιτέχνες πασχίζουν να ξεφύγουν από τις στερεότυπες αντιλήψεις περί ωραίου και ν’ αλλάξουν μέσα από την τέχνη την ίδια τη ζωή. Εγραψε ένα πραγματιστικό κείμενο με τίτλο «Οι αρχές της Νέας Δημιουργίας και οι λόγοι που δεν μας καταλαβαίνουν». Σχεδόν 110 χρόνια μετά, νομίζουμε ότι άλλαξαν πολλά, αλλά τελικά άλλαξαν πολύ λίγα. Eχει χρειαστεί να ανατρέξω σ’ αυτό το κείμενο για να εξηγήσω στους επισκέπτες του MOMus γιατί το Μαύρο Τετράγωνο ή η βιντεοσκοπημένη περφόρμανς μιας καλλιτέχνιδος που ζωγραφίζει τελετουργικά το γυμνό της σώμα έχουν θέση στο μουσείο. Αν επιχειρήσω να το εξηγήσω μέσα από θεωρητικά αποφθέγματα υπάρχει σοβαρή περίπτωση ακόμα κι εκείνοι/ες που θα ήθελαν καλοπροαίρετα να πληροφορηθούν τη σημασία αυτών των έργων τέχνης, να τους γυρίσουν οριστικά την πλάτη. Η εξουσία της αυθεντίας του μουσείου απωθεί τον κόσμο.

Οσο πιο επιλεκτικά μιλούν οι άνθρωποι του μουσείου κι όσο ουσιαστικότερα δίνεται ο λόγος στο κοινό, τόσο πιο οργανικά αυτό προσλαμβάνει τη μουσειακή εμπειρία, συζητά, διαφωνεί ή ενθουσιάζεται και εν τέλει μετατρέπεται από επισκέπτη/τρια σε ένοικο, γίνεται μέρος μιας κοινότητας με ουτοπικά χαρακτηριστικά. Αυτή θα ήταν η ιδανική ερμηνεία για το μουσείο: να μην περιορίζεται στον προσδιορισμό του ως ετεροτοπικού χώρου γνώσης του παρελθόντος, αλλά να γίνει η Ουτοπία που είναι κρυμμένη στους χάρτες των αναζητήσεών μας. Να εξελίσσεται καθημερινά σε χώρο προόδου, ανεκτικότητας, αντίστασης, ακτιβισμού και προτάσεων για μια δικαιότερη κοινωνία, όπου δραστήριοι άνθρωποι έρχονται για να αντλήσουν ιδέες και να πειραματιστούν με το μέλλον. Η τέχνη ανέκαθεν είχε τη δύναμη να τολμήσει το παραπάνω βήμα που δεν τολμά ο άνθρωπος στην καθημερινότητά του. Ετσι διατηρεί την επικαιρότητά της. Λιγότερος διδακτισμός, λοιπόν και περισσότερα κίνητρα στην κοινωνία για σκέψη και προτάσεις.

Η μουσειακή ηθική είναι καταστατικά ενταγμένη στην λειτουργία του μουσείου. Ομως είναι αναγκαίο να βιώνουμε οι ίδιοι αυτό που θέλουμε να μεταδώσουμε. Γι’ αυτό η πιθανή αυθαιρεσία της διοίκησης, η εμμονή ή η υποταγή σε ιεραρχικές πυραμίδες, η έλλειψη ειλικρίνειας και ομαδικότητας δεν έχουν καμία θέση στο συλλογικό εγχείρημα του μουσείου και ο προσωποκεντρισμός δεν προσφέρει καλή υπηρεσία.

Η αυτοκριτική έχει σημασία. Ας αναλογιστούμε, ως μόνο ένα παράδειγμα, τι προσπάθειες έχουμε κάνει για να εντάξουμε ανθρώπους από ευάλωτες κοινωνικές ομάδες, μετανάστες, μειονοτικούς στις εκθέσεις μας, στη συνδιαμόρφωση των μουσειακών μας δράσεων και εν τέλει στο ίδιο το εργασιακό δυναμικό μας. Δουλεύουμε για να τα αλλάξουμε γιατί την Ουτοπία δεν αρκεί να την επιθυμούμε και να τη διαλαλούμε ως έμπνευση, αλλά να φροντίζουμε σχολαστικά να την κάνουμε πρώτα εμείς οι ίδιοι πράξη στην καθημερινότητά μας. Eτσι, το παγιωμένο και στερεότυπο μουσείο αυτοθεραπεύεται θεραπεύοντας.