«Διαβάζοντας» πίσω από τα βραβεία

Τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνικής Μετάφρασης 2021, με τη σειρά που ανακοινώθηκαν, είναι τα εξής: (α) Για τη μετάφραση έργου ξένης λογοτεχνίας στην ελληνική γλώσσα: Ευριπίδης Γαραντούδης, «Σάντρο Πέννα, Τα ποιήματα», Αθήνα: Gutenberg (β) Για την απόδοση έρχου της αρχαίας ελληνικής γραμματείας στα νέα ελληνικά: Θανάσης Βαλτινός, «Ευριπίδη Τρωάδες. Μήδεια», Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της Εστίας (γ) Για τη μετάφραση έργου ελληνικής γλώσσας σε ξένη γλώσσα: Νικόλα Κροτσέτι (Nicola Crocetti), «Νίκος Καζαντζάκης, Odissea», Μιλάνο: Crocetti editore. Όπως επισήμαναν η Μαρία Παπαδήμα, η Αλεξάνδρα Ιωαννίδου και η Αθηνά Δημητριάδου («ΤΑ ΝΕΑ – Πρόσωπα» 26-03-22), απαιτείται ριζική αναμόρφωση του θεσμού των κρατικών βραβείων μετάφρασης. Κατ’ ανάγκην η κριτική μου περιορίζεται από το υφιστάμενο πλαίσιο, όσον αφορά τη σύνθεση της επιτροπής, την επιλογή των έργων και τις διαδικασίες κρίσης.

Ποιητής και φιλόλογος

Mια οποιαδήποτε μετάφραση πρέπει να στέκεται στα πόδια της ως αυτοδύναμο κείμενο στη γλώσσα στην οποία εκπονήθηκε και να αντιπροσωπεύει αυτόν που την εκπόνησε, αλλά από την άλλη υποχρεωτικά να μας μεταφέρει την εικόνα του πρωτοτύπου. Ο αναγνώστης θέλει να γνωρίσει την ποίηση του Σάντρο Πέννα και όχι μια ακόμη ποιητική συλλογή του Ευριπίδη Γαραντούδη. Το πρωτότυπο είναι ένα, οι μεταφράσεις δυνητικά άπειρες και κρίνονται κάθε φορά για την αξιοπιστία τους ανάλογα με το πόσο αναδεικνύουν τον αρχικό δημιουργό.

Ο Γαραντούδης τήρησε με θρησκευτική ευλάβεια αυτόν τον κανόνα, καθώς ακολούθησε από ασφυκτικά κοντινή απόσταση το ιταλικό πρωτότυπο. Εργάστηκε με την επιμέλεια του φιλολόγου και την έμπνευση του ποιητή. Σημειώνει, για παράδειγμα, ότι «όλα [τα ποιήματα] μεταφράζονται με την ίδια ακριβώς στροφική μορφή και τον ίδιο ακριβώς αριθμό στίχων με το ιταλικό πρωτότυπο». Ακόμη, λαμβάνει υπόψιν του όλες ανεξαιρέτως τις λέξεις του πρωτοτύπου και μάλιστα στις περισσότερες περιπτώσεις μεταφράζει ad verbum, διότι ο Penna τονίζει την κάθε του λέξη και ο λόγος του είναι συχνά επιγραμματικός και κάποτε κρυπτικός.

Παρά τη φαινομενικά λογοτεχνική του απομόνωση, ο λυρικός λόγος του Πέννα συνεχίζει την ιταλική λογοτεχνική παράδοση. Στη μονοθεματική του ποίηση τόσο το φυσικό όσο και το αστικό τοπίο λειτουργούν ως σύμβολα, ως σημεία αντίθεσης και ορίζοντας αναφοράς, για να μιλήσει για τις ομοφυλοφιλικές του επιθυμίες. Όσον αφορά τη φύση, ενώ έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στη Ρώμη, είναι διάχυτο το δέσιμο της ποίησής του με την ύπαιθρο, το πέρασμα των εποχών και τον ερχομό της άνοιξης (και επίμονα του Απρίλη). Ο Γαραντούδης συνδέει τη γραφή του με τον Πάσκολι και τον Ντ’ Αννούντσιο, και εγώ θα προσέθετα ρομαντικές καταβολές, όπως τις αναφορές σε κοιμητήρια. Κάποτε η σκοπιά και τα θέματά του θυμίζουν Λεοπάρντι, όπως ο στίχος «oh! lentamente naufragare / nel desiderio», ενώ έχουν επισημανθεί απηχήσεις και από τον Δάντη.

Στα ποιήματα του Πέννα αφθονούν τα παρηχητικά και παρονομαστικά στοιχεία, που έχουν άμεση και ουσιώδη σχέση με το θέμα του και διασταυρώνονται και συλλειτουργούν με τις ομοιοκαταληξίες. Για τον μεταφραστή αποτελεί πρόκληση να τα αποδώσει στα ελληνικά χωρίς να παραβεί τον κανόνα της πιστής μετάφρασης. Ας δούμε δύο αντίθετα παραδείγματα:

La statua – oh fanciullo – m’ha preso

ferma nell’aria viva.

È primavera. E forse

è più vera di te?,

fanciullo,

vivo nell’aria ferma.

Με συνεπήρε -ω αγόρι- τ’ άγαλμα

ακίνητο στη ζωντανήν ατμόσφαιρα.

Ειν’ άνοιξη. Και μάλλον

ειν’ από σένα πιο πραγματική;

αγόρι,

ζωντανό στην ακίνητην ατμόσφαιρα

Ο Γαραντούδης αποδίδει στα ελληνικά την προσφιλή στον Πέννα παραλλαγμένη επανάληψη στίχων (στ. 2 και 6) που διακρίνει το άγαλμα από το αγόρι. Όμως δεν μεταφέρει το κρίσιμο παρετυμολογικό παιχνίδι «primavera (άνοιξη) / vera (αληθινή)», που υπάρχει στην καρδιά του πρωτοτύπου και λειτουργεί ως νοηματική γέφυρα ανάμεσα στο άγαλμα και το αγόρι. Επισημαίνω, με την ευκαιρία αυτή, ότι ο όρος «fanciullo» αφορά την ηλικία 6-11(12) ετών και συνεπώς η φαντασία του αναγνώστη οργιάζει. Ο Πέννα συνδέθηκε με τον Raffaele, τον θυελλώδη έρωτα της ζωής του, το 1956 όταν αυτός ήταν 14 ετών (σήμερα ο Πέννα θα ήταν ποινικά υπόλογος).

Era il paese della luce d’oro.

La sera ogni persona, quasi in sogno

abbandonarsi pareva. E mi pareva

– la luce d’oro era finita – in sogno

di te cadere, mio confuso amore.

Ήταν η χώρα με το χρυσαφένιο φως.

Κάθε άνθρωπος το βράδυ, σάμπως σ’ όνειρο

φαινότανε ν’ αφήνεται. Και μου φαινόταν

-το χρυσαφένιο φως είχε τελειώσει- σ’ όνειρο

δικό σου να ‘χω πέσει, μπερδεμένε μου έρωτα.

Εδώ ο Γαραντούδης αναπαράγει τις ίδιες ακριβώς καταλήξεις και επιπλέον ενισχύει την ακουστική εντύπωση του τρίτου στίχου «με τον τρόπο» του Πέννα: o στίχος «abbandonarsi pareva. E mi pareva» γίνεται «φαινότανε ν’ αφήνεται. Και μου φαινόταν». Καλός μεταφραστής είναι αυτός που είναι καλός μαθητής του ποιητή που μεταφράζει.

Συνοψίζω. Ο Γαραντούδης δεν παίρνει απλώς την αφορμή από τον Πέννα για να γράψει δική του ποίηση, όπως κάνουν άλλοι, αλλά επιχειρεί να μεταφέρει όσο πιο πιστά μπορεί το ιταλικό πρωτότυπο στα ελληνικά. Το αποτέλεσμα είναι αξιόπιστο ως μετάφραση -αν εξαιρέσουμε κάποιες μικρές αστοχίες- και εξαιρετικό ως ποίηση.

Μεταφράσεις ετών 51

Σύμφωνα με το βιογραφικό του που είναι αναρτημένο στην ιστοσελίδα της Ακαδημίας Αθηνών, ο Θανάσης Βαλτινός «Έχει μεταφράσει αρχαίους τραγικούς για το Θέατρο Τέχνης του Καρόλου Κουν: τις “Τρωάδες” και τη “Μήδεια” του Ευριπίδη και την “Ορέστεια” του Αισχύλου, που παίχτηκαν στην Επίδαυρο το 1979 και 1980 αντιστοίχως». Για τελευταία φορά η μετάφραση των «Τρωάδων» του Βαλτινού αξιοποιήθηκε σε παράσταση της Πειραματικής Σκηνής Καλαμάτας τον Αύγουστο του 2019. Όσο για τη «Μήδεια», είναι αξιοπρόσεκτες κάποιες εκτός κειμένου μεταφραστικές συμπτώσεις με τη «Μήδεια» του Γιώργου Χειμωνά (Καστανιώτης 1990), όπως η απόδοση του «ή τεκείν άπαξ» (251): «παρά μια [φορά] να με ξεσκίζουν οι ωδίνες της γέννας» (Βαλτινός), «παρά να ξεσκιστεί / γεννώντας η κοιλιά μου έστω μια φορά» (Χειμωνάς).

Προλογίζοντας τις μεταφράσεις του ο Βαλτινός σημειώνει: «Μια μετάφραση για να είναι ωραία πρέπει να είναι πιστή. Η ποίηση είναι λόγος αυθαίρετος αλλά οργανωμένος με αυστηρότητα. Η αυστηρότητα αυτή θέτει αδυσώπητους όρους […]». Το σκεπτικό συμπίπτει με αυτό του Γαραντούδη και συνιστά χρήσιμη υπόδειξη σε όσους μεταφράζουν αρχαία ελληνική τραγωδία χωρίς κανένα σεβασμό προς το πρωτότυπο.

Όμως η ομοιότητα με τη μετάφραση του Γαραντούδη περιορίζεται στην επί της αρχής θέση, διότι ο Βαλτινός επιμένει στο νόημα και όχι στη λέξη. Παράδειγμα: «δια μίαν γυναίκα και μίαν Κύπριν / θηρώντες Ελένην μυρίους απώλεσαν» (Τρωάδες 368-369) = «Για μιας γυναίκας το πουκάμισο / για ένα πάθος, για μιαν Ελένη / αφάνισαν χιλιάδες κόσμο αυτοί». Η ακριβέστερη, από κάθε άποψη, μετάφραση της «Μήδειας» είναι αυτή του Θ. Κ. Στεφανόπουλου (Kίχλη 2012). Ένα προτέρημα της μετάφρασης του Βαλτινού είναι η θεατρικότητά της, καθώς συχνά σπάει τους στίχους του πρωτοτύπου σε μικρότερους, διευκολύνοντας έτσι την απαγγελία και το τραγούδι. Επίσης, δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει πρόσφορα χριστιανικά δάνεια, όπως: «Θέμιν ευκταίαν» (Μήδεια 169) = «την γοργοεπήκοο Θέμιδα».

Ποιοτικά η μετάφραση της «Μήδειας» είναι ανώτερη από τη μετάφραση των «Τρωάδων». Ο Βαλτινός αποδίδει τις άφθονες αποφθεγματικές ρήσεις της «Μήδειας» με ανάλογη επιγραμματικότητα, όπως: «δεινά τυράννων λήματα και πως /ολίγ’ αρχόμενοι, πολλά κρατούντες / χαλεπώς οργάς μεταβάλλουσιν» (119-121) = «Δεινό το θέλημα των τυράννων. / Είναι μαθημένοι να ορίζουν. / Δύσκολα σκύβουν το κεφάλι / δύσκολα την οργή τους καταπίνουν». Δεν λείπουν οι άστοχες αποδόσεις και στις δύο τραγωδίες, κάποιες από τις οποίες δυσκολεύουν τον αναγνώστη, όπως: «που ‘μπαινα πρώτη στον χορό / με του Πρίαμου το σκήπτρο» (Τρωάδες 150: «σκήπτρω Πριάμου διερειδομένου» = «ενώ ο Πρίαμος στηριζόταν στο σκήπτρο του»).

Η μετάφραση του Βαλτινού είχε δύο ανταγωνιστές: (α) Τη δίγλωσση μετάφραση (στο κείμενο του R. Pfeiffer) του καλλιμαχικού ύμνου «Εις Απόλλωνα» δια χειρός του Νικόλαου Μπεζαντάκου, που συνοδεύει την εκτενέστατη εισαγωγή και τα πλουσιότατα σχόλια της Ρένας Ζαμάρου (Αθήνα: Καρδαμίτσα). Η μετάφραση είναι αδύναμη, με αστοχίες, κατώτερη του ερευνητικού μόχθου που προϋποθέτει το έργο της Ζαμάρου (β) Τη δίγλωσση μετάφραση του «Ανθολογίου κοσμολογικών χωρίων από τις φυσικές πραγματείες του Αριστοτέλη», που εκπόνησε ο Θεόκριτος Κουρεμένος και συνοδεύεται από εισαγωγή και σχόλια (Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης). Στην περίπτωση αυτού του χρησιμότατου ανθολογίου δεν μετράει η λογοτεχνικότητα αλλά η ακρίβεια στην απόδοση της ορολογίας, που ο Κουρεμένος συνοδεύει με άφθονες διευκρινιστικές και συμπληρωματικές σημειώσεις.

Τετραγωνίζοντας τον κύκλο

Με τη μετάφραση του Νικόλα Κροτσέτι ασχολήθηκα αναλυτικά πριν από ένα χρόνο («Τα Νέα – Βιβλιοδρόμιο», 20-03-21). Εκτός από τις αστοχίες, επισήμανα ότι δεν μπορεί κάποιος να μεταφράσει την καζαντζακική «Οδύσ(σ)εια», που είναι δυσπρόσιτη ακόμη και στον πεπαιδευμένο Έλληνα αναγνώστη, σε γλώσσα φιλική στον σύγχρονο Ιταλό αναγνώστη και ταυτόχρονα να σεβαστεί το πρωτότυπο. Κάτι τέτοιο θα σήμαινε τετραγωνισμό του κύκλου, εφόσον ο μεταφραστής αναγκαστικά είτε απλοποιεί είτε παραλείπει. Η σύγκριση με την αγγλική μετάφραση του Κίμωνα Φράιερ (1958), που εκπονήθηκε σε συνεργασία με τον Καζαντζάκη, αποκαλύπτει πόσο απογοητευτικά απλουστευτική είναι η ιταλική μετάφραση. Παράδειγμα οι στ. Α 689-690:

τα χελιδόνια σπάθιζαν το φως, κι η κάτασπρη κοιλιά τους

χνουδάστραφτε ζεστή, ερωτόλαμνη στο φουσκοδέντρη αγέρα.

swift swallows cut the light, and their white bellies, warm

and starry-downed, filled the tree-flowering air with love.

le rondini fendono la luce, e il loro ventre bianco

e caldo è un soffio d’amore sugli alberi fioriti.

Η βραχεία λίστα περιλάμβανε δύο ακόμη μεταφράσεις: (α) Τη δίγλωσση μετάφραση στα γαλλικά του μυθιστορήματος του Κωνσταντίνου Χρηστομάνου «Η κερένια κούκλα» δια χειρός του Henri Tonnet: «Constantin Christomanos, La Poupée de Cire. Roman Athénien», Αθήνα: Εκδόσεις Γρηγόρη. Ο γνωστός Νεοελληνιστής Ανρί Τονέ συστήνει το αριστούργημα του Χρηστομάνου στο γαλλικό κοινό με μια γλωσσικά ορθόδοξη μετάφραση. Όμως, όχι σπάνια ο απαιτητικός μεταφορικός λόγος του πρωτοτύπου θα απαιτούσε μεγαλύτερη τόλμη. Παραδείγματα: «την είχε σαβανώσει (elle avait renoncer) για πάντα εκείνην την ελπίδα»· «σαν κάποιο ξημέρωμα γλυκό ήτον απάνω της, αλάλητο (silencieux)»· «κι έκανε άνεμο με την κοντή φουστίτσα της, σα γοργοδιάβαινε» («À son passage sa jupe courte vola au vent»)· «στα κουμπάκια που σπαράζανε (bougaient) σε κάθε αναπνοή της» (β) Τη δίγλωσση μετάφραση στα αγγλικά απανθίσματος ποιημάτων του Νίκου Εγγονόπουλου από τον David Connolly: «Nikos Engonopoulos, Cafés and Comets After Midnight», Αθήνα: Αιώρα. Στον Εγγονόπουλο το βάρος πέφτει στη συναρμογή των λέξεων στον συνταγματικό άξονα και όχι στο βάθος του παραδειγματικού άξονα, όπως στον Χρηστομάνο. Έτσι η δουλειά του μεταφραστή είναι ευκολότερη, ειδικά όταν πρόκειται για τον πολύπειρο David Connoly.

Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης