Ο πόλεμος {LF}στο επίκεντρο{LF}της Ιστορίας

Η Μάργκαρετ ΜακΜίλαν μαζί με τον Ντέιβιντ Στίβενσον θεωρούνται οι δύο κορυφαίοι ιστορικοί που έχουν καταπιαστεί με τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η καναδή συγγραφέας με τους «Ειρηνοποιούς» έχει παραδώσει ένα συναρπαστικό βιβλίο της πολιτικής και διπλωματικής ιστορίας για τη συγκρότηση του μεταπολεμικού κόσμου μετά το 1918. Τη ΜακΜίλαν την απασχολεί όμως έντονα και το φαινόμενο «πόλεμος» ως κεντρικό γεγονός της ίδιας της ανθρώπινης ύπαρξης, και έτσι το τελευταίο βιβλίο της είναι αφιερωμένο σε αυτό. Κάνοντας μια ευθεία σύνδεση με την περίφημη φράση του Ηράκλειτου – παρόλο που δεν τον αναφέρει – «Ο πόλεμος είναι ο πατέρας όλων,ο βασιλεύς πάντων, και άλλους κατέστησε θεούς και άλλους ανθρώπους, άλλους έκανε δούλους κι άλλους ελεύθερους», υπογραμμίζει τη βαθιά σημασία του στην ανθρώπινη εξέλιξη. Σε όλες τις παραμέτρους που καθορίζουν την ανθρώπινη ύπαρξη – γι’ αυτό δεν σπεύδει να τον καταδικάσει ούτε να τον αντιμετωπίσει μανιχαϊστικά αλλά τον θεωρεί απόλυτα ανθρώπινο.

Η ΜακΜίλαν βασίζεται σε μια παραδοχή που συχνά λησμονούμε στον δυτικό κόσμο, την ουσιαστικά από ασφαλή απόσταση θέαση του πολεμικού φαινομένου από το τέλος του Β’ Παγκοσμίου πολέμου και μετά. Είναι χαρακτηριστικό όπως επισημαίνει και η ίδια είναι ότι όταν πρότεινε το μάθημα «Πόλεμος και Κοινωνία» τής έγινε αντιπρόταση από το Πανεπιστήμιό της να ονομάσει το μάθημά της «Ιστορία της Ειρήνης» μαρτυρώντας την αποστροφή προς το φαινόμενο του πολέμου από μερίδα της διανόησης που γαλουχήθηκε πέρα και χωρίς αυτόν. Η ΜακΜίλαν όμως στέκεται στην αντίπερα όχθη: «Κατανοώντας τον πόλεμο, κατανοούμε κάτι από τον άνθρωπο» επισημαίνει. Επιπλέον αποδίδει στον πόλεμο μεγάλη σημασία, αφού, όπως υπογραμμίζει, «απ’ όλες τις ανθρώπινες δραστηριότητες, ο πόλεμος είναι ίσως αυτή που απαιτεί τη μεγαλύτερη και καλύτερη οργάνωση».

Η συγγραφέας προσφέρει μια εξιστόρηση του πολέμου που όπως συνηθίζεται στην αγγλοσαξονική ιστοριογραφική σχολή δεν τηρεί τόσο τη χρονική ακολουθία όσο ακολουθεί τις μεγάλες θεματικές ενότητες που εξυπηρετείται η ανάλυσή τους μέσα από ιστορίες συναρπαστικές και συχνά άγνωστες και στην αναζήτηση των συνεκτικών νοημάτων. Δεν διστάζει να «ταξιδέψει» στη Λίθινη Εποχή, να περάσει στον Αμαζόνιο και να τραβήξει γραμμές σύνδεσης με τους πολέμους της σύγχρονης εποχής, να ανιχνεύσει το φαινόμενο της βίας και να το συνδέσει με τον πόλεμο. Η ΜακΜίλαν ασπάζεται τη θεωρία ότι οι άνθρωποι όσο και να εξευγενίζονται και να εκπολιτίζονται – θεωρητικά – τόσο αυξάνουν την ικανότητά τους να εξοντώνουν πιο αποτελεσματικά.

Η ιστορικός όμως επεκτείνεται και σε φιλοσοφικές αναζητήσεις συγκρίνοντας τις απόψεις των Χομπς και Ρουσσώ κατά πόσο η βία είναι σύμφυτη με την ανθρώπινη ύπαρξη, ενώ οι συνεχείς μετακινήσεις της σε χρονικές περιόδους αλλά και γεωγραφικές ζώνες αναζητώντας τα νήματα, τους σκοπούς και τα αίτια του πολέμου σίγουρα καταδεικνύει την ευρυμάθειά της, αν και ίσως κάποιες φορές να καθιστά την ανάγνωση σύνθετη για τον αναγνώστη.

Επικαιρότητα

Πριν από περίπου 30 χρόνια ο Παναγιώτης Κονδύλης είχε παρουσιάσει τη Θεωρία του Πολέμου. Προσαρμόζοντας τον Κλάουζεβιτς στις προκλήσεις που θα αντιμετώπιζε ο Ελληνισμός με το περίφημο τότε επίμετρό του μιλούσε για την ανάγκη πολεμικής προετοιμασίας της Ελλάδας σε μια σχεδόν αν όχι αναπόφευκτη αλλά πολύ πιθανή πολεμική σύγκρουση με την Τουρκία. Είχε δεχθεί τότε ανοίκειες και μάλλον αναίτιες υποθέσεις ως φιλοπόλεμος. Το βιβλίο της ΜακΜίλαν έρχεται σε μία εποχή που οι συγκυρίες το καθιστούν δραματικά επίκαιρο με τον πόλεμο να είναι πια καθημερινά στη ζωή μας κατά συνέπεια δεν κινδυνεύει από τέτοιου είδους επιθέσεις. Οι θεωρίες του τέλους της Ιστορίας και της βέβαιης νίκης του αναπόφευκτου – δηλαδή της ανθρώπινης εξέλιξης – έχουν καταρριφθεί πια στη ζώσα πραγματικότητα. Υπό αυτή την έννοια το βιβλίο της ΜακΜίλαν επαναφέρει αυτό που θέλαμε μάλλον αφελώς να κρύψουμε κάτω από ένα χαλί της εξέλιξης και της προόδου: Τον πόλεμο ως μια κινητήρια δύναμη της ανθρώπινης Ιστορίας.