Ο Παλαμάς, {LF}ο φιλελευθερισμός, ο φεμινισμός

Εισαγωγικά θα ήθελα να υπογραμμίσω τη γενικότερη συμβολή του Γιώργου Ανδρειωμένου στην ανάπτυξη και ανάδειξη των φιλολογικών σπουδών ιδίως με τις τελευταίες μελέτες του. Πολύ σημαντική είναι η συμβολή του καθηγητή της Νεοελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου στην ανάδειξη του κειμενικού είδους της βιογραφίας και της συστηματικής έρευνας γύρω από τις αρχειακές πηγές και τη χρήση τους. Τόσο η εισαγωγική του μελέτη στον τόμο Γιάννης Ρίτσος – Πρώιμα ποιήματα και πεζά (εκδ. Κέδρος, 2018) όσο και η μελέτη του Βιογραφικά στον Ανδρέα Κάλβο (εκδ. Ι. Σιδέρης, 2019) συνέβαλαν όχι μόνο στη συμπλήρωση της εικόνας που είχαμε για τη ζωή και το έργο των ποιητών αυτών αλλά και στην εικόνα που είχαμε για τη συμβολή των βιογραφικών σπουδών στη φιλολογική αποτίμηση των λογοτεχνικών έργων.

Επίσης η πολύ αξιόλογη μελέτη του Από τη στράτευση στην αμφισβήτηση. Λόγοι και αντίλογοι στην Επιθεώρηση Τέχνης (εκδ. Ι. Σιδέρης, 2020) κάλυψε ένα σημαντικό βιβλιογραφικό κενό παραδίδοντας στον σύγχρονο αναγνώστη έναν συστηματικό οδηγό, ένα εγχειρίδιο που αναφέρει όλα τα θέματα που απασχόλησαν το σημαντικό περιοδικό της αριστερής διανόησης, αποδελτιώνει τις στήλες και τους συνεργάτες του όχι μόνο συστηματοποιώντας όλες τις απαραίτητες πληροφορίες για το περιοδικό, αλλά προσφέροντας ταυτοχρόνως μια συνολικότερη θεώρηση των ιδεολογικών συνθηκών και αντιπαραθέσεων μέσα στις οποίες η Επιθεώρηση Τέχνης πορεύτηκε, χαρτογραφώντας κατά κάποιον τρόπο το πεδίο της διανόησης στην Ελλάδα της κρίσιμης περιόδου του μεταπολέμου μέχρι τη δικτατορία των συνταγματαρχών (1954-1967).

Με έναν ομόλογο τρόπο έρχεται να συμπληρώσει και να ανανεώσει την εικόνα που έχουμε για τον Κωστή Παλαμά ως διανοούμενο, συγγραφέα και ποιητή, η μελέτη του Ο Παλαμάς και ο πολιτικός φιλελευθερισμός (εκδ. Ι. Σιδέρης, 2022). Το βιβλίο αυτό επιτελεί διττή λειτουργία: από τη μια πλευρά συστηματοποιεί όλες τις απαραίτητες πληροφορίες για τη γέννηση, τη διαμόρφωση και την εξελικτική πορεία του φιλελευθερισμού ως θεωρήματος, ιδεολογίας ή πολιτικού κινήματος στον ευρωπαϊκό – και όχι μόνο – χώρο και τον τρόπο που αυτός επηρέασε τη διανόηση και τον πολιτικό στίβο στην Ελλάδα. Και από την άλλη πλευρά συγκεντρώνει, αποκαλύπτει και ανανοηματοδοτεί μια σειρά από πλούσια τεκμήρια αναφορικά με τη σχέση που είχε ο Κ. Παλαμάς με τον πολιτικό φιλελευθερισμό της εποχής του, έτσι όπως αυτή αναδεικνύεται μέσα από την πληθώρα των γραπτών του.

Γνώστης δεινός του έργου του Παλαμά (αναφέρω ενδεικτικά τη μελέτη του Ο Παλαμάς και η πολιτική στην πρώιμη και ύστερη φάση της ζωής του, που εκδόθηκε το 2014), προσεκτικός ερευνητής και σχολαστικός μελετητής αρχειακών τεκμηρίων, ο Γιώργος Ανδρειωμένος φωτίζει εκ νέου το παλαμικό έργο. Στην πρώτη ενότητα του βιβλίου με τίτλο «Για την έννοια του φιλελευθερισμού έως τη δεκαετία του 1930» γίνεται μια ιστορική αναδρομή στην έννοια του φιλελευθερισμού από τον 14ο έως και τον 20ό αιώνα, με όλους τους σημαντικούς σταθμούς στην εξελικτική πορεία της έννοιας και με πλούσιες βιβλιογραφικές αναφορές. Στη δεύτερη ενότητα «Οι φιλελεύθερες ιδέες στην ελληνική πολιτική σκηνή ίσαμε τα χρόνια του Παλαμά» το κέντρο των ερευνητικών ενδιαφερόντων μετατίθεται στον ελληνικό χώρο και στις επιδράσεις των ιδεών του φιλελευθερισμού από τον 18ο έως και τον 20ό αιώνα στην ελληνική πολιτική και κοινωνική σκέψη, με τρόπο ώστε να γίνει κατανοητή η περιρρέουσα ατμόσφαιρα στην οποία διαμορφώνεται και δρα ο Κ. Παλαμάς. Στην τρίτη ενότητα «Ο Παλαμάς και οι εκπρόσωποι του φιλελευθερισμού» απαντάται το ερώτημα που τίθεται εξαρχής, κατά πόσο δηλαδή ο Παλαμάς εντάσσεται στην παράδοση του πολιτικού φιλελευθερισμού και από πού, κυρίως, συνάγεται η καταφατική απάντηση. Στην τέταρτη ενότητα «”Φιλελεύθεροι” έλληνες πολιτικοί στο παλαμικό έργο» προσφέρεται «μια σφαιρική εικόνα της προσήλωσης του ποιητή στην έννοια του φιλελευθερισμού στα ελλαδικά συμφραζόμενα του ύστερου 19ου και αρχόμενου 20ού αιώνα», μέσω μιας πυκνής περιδιάβασης στα κειμενικά τεκμήρια του παλαμικού έργου, η οποία δίνει όχι μόνο πλούσια πληροφορία επί του θέματος αλλά και προσφέρει εναύσματα για περαιτέρω διερεύνηση.

Καλλιρρόη Παρρέν

Τέλος, στην ενότητα που σφραγίζει το βιβλίο πριν από τα σύντομα Επιλογικά, με τίτλο «Παλαμάς και φεμινισμός», αναδεικνύεται μια σχετικά άγνωστη πλευρά του Παλαμά, ο τρόπος που αντιμετώπιζε τις φεμινιστικές ιδέες της εποχής του, καθώς, όπως αναδεικνύεται από την ενασχόληση και τη συσχέτισή του με τη δραστηριότητα της Καλλιρρόης Παρρέν, ήταν ένα θέμα που δεν τον άφηνε αδιάφορο.

Ο Γιώργος Ανδρειωμένος και αυτή τη φορά κατορθώνει να κερδίσει ένα δύσκολο στοίχημα: το βιβλίο του να αφορά ένα ευρύ φάσμα αναγνωστών· και αυτούς που ήδη γνωρίζουν την έννοια και τις ιδέες του φιλελευθερισμού αλλά δεν γνωρίζουν τον βαθμό της επιδραστικότητάς τους σε πνευματικές προσωπικότητες όπως ο Παλαμάς και αυτούς που, γνωρίζοντας τον Παλαμά και το έργο του, αγνοούν το βάθος της συσχέτισης της σκέψης του με τον πολιτικό φιλελευθερισμό· ενώ ταυτοχρόνως μπορεί να αποτελέσει μια αφετηρία για όσους δεν γνωρίζουν παρά ελάχιστα για τον Παλαμά, την εποχή και τις ιδέες που τροφοδότησαν το έργο του και πρέπει, κάπως, να ξεκινήσουν από την αρχή, συστήνοντάς μας, με έναν τέτοιο τρόπο, ένα πλήρες παράδειγμα.

Η Αννα Αφεντουλίδου είναι ποιήτρια και κριτικός λογοτεχνίας, γενική γραμματέας της Εταιρείας Συγγραφέων. Υπήρξε μέλος της Επιτροπής Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνίας του ΥΠΠΟΑ και εργάζεται ως σύμβουλος Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης ΔΕ στο Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής του ΥΠΑΙΘ

{1BSYG}Γιώργος Ανδρειωμένος{1BSYG}{CR}{2BTIT}Ο Παλαμάς και ο πολιτικός φιλελευθερισμός{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Ι.Σιδέρης, σελ. 126{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 8 ευρ{4BTIM}ώ