Η «Μήδεια» στο Πρίνστον και «Το μίσος» του Κασοβίτς

Μια σκοτεινή οθόνη μεταμορφώνεται σε μια κοσμική έκταση, καθώς ένα γλυπτό από μετεωρίτη μεταμορφώνεται στο προσκήνιο. Η εικόνα του γλυπτού αντικαθίσταται από λέξεις από την ταινία του Πιερ Πάολο Παζολίνι «Μήδεια» του 1969: «Ενα δοχείο γεμάτο γνώση που δεν είναι δική μου». Οι λέξεις αποτελούν ένα τέλειο σχόλιο για τη βίντεο αρτ της καλλιτέχνιδας Στεφανίας Στρούζα με έδρα την Αθήνα. Αναφέρονται επίσης στη νέα μέθοδο που χρησιμοποιεί η καθηγήτρια κλασικών σπουδών του Πρίνστον Μπρουκ Χολμς για να διδάξει τη «Μήδεια», παρουσιάζοντας στους φοιτητές διάφορες σύγχρονες, δημιουργικές διασκευές.

Η Στρούζα αξιοποιεί στο έργο της που παρουσιάστηκε πρόσφατα στο annexM, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, διασκευές της «Μήδειας» του Παζολίνι και του Χάινερ Μίλερ προκειμένου να διερευνήσει τη σχέση μεταξύ της περιβαλλοντικής και της οικονομικής κρίσης της Ελλάδας σήμερα. Βλέπει μια ισχυρή γραμμή συνέχειας στον μύθο της «Μήδειας» ως βίαιου και καταστροφικού παρείσακτου: «Η μεγαλύτερη συζήτηση στην Ελλάδα αυτή τη στιγμή είναι η μεταναστευτική κρίση και αυτό που δείχνει η “Μήδεια” είναι ότι πρόκειται για μια πολύ παλιά ιστορία. Το έργο δείχνει αυτή την πολύ τεταμένη σχέση με το κράτος και το ξένο υποκείμενο που πρέπει να κρατηθεί έξω από τις πύλες της πόλης». Η έκθεση της Στρούζα ήταν εμπνευσμένη από έναν αστεροειδή που βρέθηκε στην Κροατία. Το όνομά του, 212 Medea, ενσωματώθηκε στον τίτλο της έκθεσής της, «212 Medea (Recited from an Empty Middle)». Τονίζει τους παραλληλισμούς μεταξύ των εξωγήινων μετεωριτών και της «Μήδειας», οι οποίοι φαντάζουν και οι δύο ως βίαιοι και απρόβλεπτοι παρείσακτοι που «διακόπτουν τη ροή της Ιστορίας». Σύμφωνα με την καθηγήτρια Χολμς, η οποία προσκάλεσε τη Στρούζα να διευθύνει ένα μάθημα στο Πρίνστον, τα κλασικά κείμενα μπορούν να ρίξουν φως στο παρόν. «Η “Μήδεια” είναι ένα είδος εσωτερικής βόμβας που εκρήγνυται σε ερωτήματα σχετικά με τη νεωτερικότητα», λέει.

Η Μπρουκ Χολμς αναδιαμόρφωσε το μάθημα αρχαίας ελληνικής γλώσσας στους φοιτητές του Πρίνστον, αφού ο συγγραφέας και παραγωγός Shivaike Shah συζήτησε την επερχόμενη περιοδεία του «Uprooting Medea». Η βραβευμένη διασκευή της τραγωδίας από τη Francesca Amewudah – Rivers και τον Shah διερευνά υποβαθμισμένα θέματα σχετικά με το ανήκειν και την ετερότητα, τη φυλή και την ταυτότητα. «Προσπαθούμε να δημιουργήσουμε μια στρογγυλεμένη προσέγγιση κάνοντας νέα έργα και ενθαρρύνοντας νέες προοπτικές στο κλασικό θέατρο, χωρίς να το μετατρέπουμε σε προπύργιο του δυτικού πολιτισμού», λέει ο Shah. «Καλώς ή κακώς – και τις περισσότερες φορές είναι κακώς – το κλασικό θέατρο κατέχει μια ξεχωριστή θέση στη σκέψη μας». Η Χολμς κάλεσε τον Shah να συνεργαστεί για το μάθημά της, προκειμένου να δείξει στους φοιτητές ότι η ακριβής γνώση ενός αρχαίου ελληνικού κειμένου αντιπαραβάλλεται πάντα με τις πολυσημιακές αντιδράσεις που προκαλεί σε όλο τον κόσμο. Αυτό είναι που η Στρούζα αποκαλεί «πολυφωνία» του έργου: «Είναι καταπληκτικό γιατί βλέπεις πόσο πλατιά μπορούν να γίνουν αυτά τα κείμενα, πόσο διαφοροποιημένα και παρμένα από διαφορετικές οπτικές γωνίες, επίσης σε όλο τον κόσμο, και αυτό σε φέρνει πίσω στα πρωτότυπα κείμενα. Υπάρχει μια ομορφιά σε αυτό».

Σύμφωνα με τη Χολμς, οι κλασικές σπουδές έδιναν για πολύ καιρό έμφαση στη γλωσσική εξειδίκευση έναντι άλλων ειδών γνώσης. «Κάνουμε πάρα πολλά στις κλασικές σπουδές γύρω από την επιστημονική γνώση», λέει. «Η γνώση μιας γλώσσας συχνά υποτιμά άλλες μορφές γνώσης και συχνά παρουσιάζεται όχι μόνο ως αναγκαία, αλλά ως αναγκαία και επαρκής. Υπάρχουν πολλαπλοί τρόποι να γνωρίσουμε το κείμενο. Υπάρχουν τόσο πολλές επαναπροσαρμογές αυτών των αφηγήσεων και των μύθων, πράγμα που αποτελεί από μόνο του μια εμπειρική απόδειξη ότι είναι επιδεκτικά σε πολλαπλές μορφές αφήγησης».

«ΤΟ ΜΙΣΟΣ». Οι φοιτητές εργάστηκαν στο μάθημα σε μεταφράσεις γραμμή προς γραμμή και εξετάστηκαν στη μετάφραση. Δημιούργησαν επίσης μια τελική εργασία εμπλέκοντας τη «Μήδεια» με δημιουργικούς τρόπους. Αυτά τα τελικά έργα, που αναπτύχθηκαν σε συζήτηση με τον Shah, περιλάμβαναν διαφορετικές προσεγγίσεις. Μια ομάδα φοιτητών διερεύνησε τον φωτισμό και την κίνηση στη «Μήδεια», ενώ μια άλλη επαναπροσέγγισε το έργο στα γαλλικά προάστια, εμπνευσμένη από την ταινία «La haine». Ενας μεταπτυχιακός φοιτητής έκανε μια αρχιτεκτονική ανάλυση του οίκου της «Μήδειας». Αλλοι φοιτητές ασχολήθηκαν με τα θέματα της εξορίας και της μετανάστευσης στο έργο. «Είδαμε τον παραλληλισμό στο “La haine” επειδή στα γαλλικά προάστια οι άνθρωποι είναι συχνά ξένοι ή μετανάστες ή προέρχονται από οικογένειες μεταναστών και υπάρχει αυτή η αίσθηση ότι δεν είναι σωστά Γάλλοι», λέει ο Davis Kline, τριτοετής φοιτητής στο Τμήμα Κλασικών Σπουδών του Πρίνστον. «Και είναι το ίδιο με τη Μήδεια – όταν φτάνει στην Κόρινθο, είναι ξένη και η σχέση της με το κράτος διευθετείται μέσω του Ιάσονα. Οταν ο Ιάσονας την εγκαταλείπει, βρίσκεται σε αυτή τη διακύμανση μεταξύ τού να ανήκει σωστά στο κράτος και του να βρίσκεται εκτός, αν δεν εκπληρώσει τον ρόλο της ως μητέρα».

Η Aliya Ram είναι διδάκτωρ στο Τμήμα Συγκριτικής Λογοτεχνίας στο Πρίνστον και εργάζεται ως βοηθός Επικοινωνίας στο Τμήμα Κλασικών Σπουδών