«Τώρα ξέρουμε γιατί κλείνουμε τα μάτια στους τυράννους»

Το όνομά του άρχισε να γίνεται γνωστό στην Ελλάδα το 2011, όταν εκδόθηκε το πρώτο μέρος της τριλογίας «Μετρό 2033» (Καστανιώτης, μτφ. Σταυρούλας Αργυροπούλου). Η υπόθεση είχε ενθουσιάσει τους οπαδούς του μετα-αποκαλυπτικού sci fi, ενώ είχε αφήσει σχετικά μουδιασμένους όσους αντιστέκονταν στο φαινόμενο του μπεστ σέλερ που προερχόταν από τα ανατολικά (σε αυτό συνηγορούσε το γεγονός ότι το βιβλίο έγινε πετυχημένο video game). Ο κόσμος τον οποίο περιέγραφε ο 43χρονος σήμερα μοσχοβίτης συγγραφέας ήταν ο κόσμος του 2033. Λίγες χιλιάδες άνθρωποι έχουν επιζήσει σε αυτόν και δεν γνωρίζουν καν αν είναι οι τελευταίοι στη Γη. Ζουν στο μετρό της Μόσχας – το μεγαλύτερο αντιπυρηνικό καταφύγιο και τελευταίο καταφύγιο του ανθρώπινου είδους. Το 2012 οι εκδόσεις επανήλθαν με το «Μετρό 2034» και το 2018 με το καταληκτικό «Μετρό 2035». Σχετικά με τον ηθικό και κοινωνικό αποπροσανατολισμό της ρωσικής κοινωνίας μετά την Πτώση του Τείχους ο Ντμίτρι Γκλουχόφσκι, που έχει εργαστεί ως ανταποκριτής στο Ισραήλ, τη Γερμανία και τη Γαλλία, έλεγε τότε στον Νίκο Κουρμουλή και το «Βιβλιοδρόμιο»: «Η Σοβιετική Ενωση έπεσε όταν ήμουν 13. Ξεκίνησε μια άλλη ζωή, σε μια εντελώς νέα χώρα. Η φούσκα έσκασε. Οι “απελευθερωτές του κόσμου” δεν ήμασταν παρά φτηνοί υπήκοοι μιας αυτοκρατορίας που επεκτεινόταν με κάθε τρόπο». Και παρακάτω: «Η Ρωσία χωρίζεται σε δύο ομάδες: σ’ εκείνους που έχουν την εξουσία και στους άλλους. Ζητείται να είσαι πιστός στις αρχές, αφοσιωμένος στη νομιμότητα, μήπως και αποκτήσεις κάποια στιγμή σχέση με το βαθύ κράτος και επωφεληθείς. Αυτός ο διάχυτος θυμός, η πίκρα για μια ζωή με ελάχιστη αξιοπρέπεια, προβάλλεται στη μεγάλη οθόνη της νοσταλγίας του αρχετυπικού ρώσου κατακτητή. Στη Ρωσία έχουμε μια ήπια δικτατορία. Μόνο όταν τα πράγματα είναι αφόρητα, εξεγείρεται ο λαός. Αλλιώς, περιμένει… Στο θέμα της Κριμαίας με σόκαρε το γεγονός πως αρπάξαμε ένα κομμάτι γης μιας άλλης χώρας και το εμφανίσαμε ως απελευθέρωση. Το πώς εν συνεχεία κατηγορήσαμε συλλήβδην τους Ουκρανούς σαν φασίστες. Η προπαγάνδα του Πούτιν έκανε ό,τι ακριβώς και οι Ναζί: χρησιμοποίησε τα ΜΜΕ για να υποκινήσει κατώτατα κοινωνικά ένστικτα και ταυτόχρονα η κυβέρνηση εξήγγειλε πως ένωνε τη χώρα, ανέπτυξε ένα δήθεν αντιγερμανικό μέτωπο. Και ο κόσμος τα κατάπινε όλα αυτά αμάσητα… Ειδικά με τον Πούτιν, στραγγίζουμε το παρελθόν μέχρι τέλους».

Πριν από ημέρες ζητήσαμε από τον Ντμίτρι Γκλουχόφσκι (το τελευταίο μυθιστόρημα του οποίου είναι το «Text», μτφ. Σταυρούλα Αργυροπούλου, Καστανιώτης) να περιγράψει πώς βιώνουν ο ίδιος και η γενιά του τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία.

Η γενιά μου δεν βίωσε τη μαζική καταστολή και τις εκκαθαρίσεις, ούτε τις δίκες – παρωδία, στις οποίες το οργισμένο κοινό απαιτούσε την εκτέλεση των προδοτών της πατρίδας. Δεν έζησε επίσης σε μια ατμόσφαιρα διεθνούς τρόμου, δεν έμαθε να αλλάζει εικόνα για τον κόσμο από τη μια μέρα στην άλλη ή να πιστεύει για ψύλλου πήδημα ότι οι χθεσινοί σύμμαχοι είναι πλέον ύπουλοι και οι χθεσινοί εχθροί απέκτησαν αγαθές προθέσεις. Δεν δικαιολογούσε πολέμους όπου ο αδελφός στρεφόταν εναντίον του αδελφού και δεν ήταν παρούσα κατά την ηθική και στρατιωτική προετοιμασία των παγκοσμίων πολέμων. Η Σοβιετική Ενωση την οποία ζήσαμε ήταν μάλλον ιδεαλιστική σ’ εκείνη τη φάση: δεν κυνηγούσε να εκτελέσει ανθρώπους επειδή δεν πίστευαν στο θεμελιώδες κοινό ψέμα επιτρέποντάς τους να αμφισβητούν τα πράγματα κατά μόνας στην άνεση της κουζίνας τους. Ούτε απαιτούσε το χειροκρότημα όταν έπεφταν τα κεφάλια όσων στιγματίζονταν σαν «εχθροί του λαού».

Παρ’ όλ’ αυτά, όσοι είχαν ζήσει στο παρελθόν δεν ήθελαν να θυμούνται αυτό που είχε προϋπάρξει – σήμερα φαίνεται ξεκάθαρα γιατί. Είναι επειδή η επιβίωση σε εκείνες τις συνθήκες απαιτούσε, πριν απ’ όλα, να συμβιβαστεί κανείς με τη συνείδησή του. Ναι, ήταν απαραίτητο οι άνθρωποι να μην παίρνουν θέση, να χειροκροτούν και ορισμένοι ακόμη και να εκτελούν άλλους – με ευχαρίστηση ή χωρίς -, για να αποφύγουν τον δικό τους αποκεφαλισμό. Οι άνθρωποι δεν θέλουν να θυμούνται τέτοια γεγονότα και για να είμαστε ακριβείς δεν θέλουν καν να τα ομολογούν. Το θάρρος χρειάζεται όχι μόνο για να αντιστέκεσαι, αλλά ορισμένες φορές απλώς για να απέχεις – απαιτείται όμως και για να θυμάσαι αργότερα τι επέλεξες κάποτε – μία ή περισσότερες φορές – ώστε να απομακρύνεις την απειλή κατά του εαυτού σου.

Τώρα, λοιπόν, η γενιά μου βλέπει πράγματα ζωντανά στην τηλεόραση από εκείνα που φαινόταν ότι δεν θα συμβούν ποτέ ξανά. Κερδίσαμε έτσι μια νέα εκπληκτική εμπειρία: την ευκαιρία να κατανοήσουμε γιατί οι παππούδες και οι προπαππούδες μας παρέμειναν σιωπηλοί και υπέμειναν καταστάσεις, γιατί ολόκληρα έθνη έπεσαν στην άβυσσο της τρέλας, πώς οι άνθρωποι κλείνουν τα μάτια στους τυράννους που υποδαυλίζουν παγκόσμιους πολέμους, πώς ορισμένοι ανέβηκαν σιωπηλά ως το ικρίωμα του αποκεφαλισμού και πώς άλλοι συμφώνησαν να κόψουν το κεφάλι των διπλανών τους. Τώρα παρακολουθούμε με ποιον τρόπο αφαιρούν την ανθρώπινη διάσταση πριν καταστρέψουν τους ανθρώπους: μέσω του χλευασμού, της δυσφήμησης, της διαστρέβλωσης των λόγων και των κινήτρων συμπεριφοράς, μέσω της άρνησης ακόμη και της ικανότητάς τους να αισθάνονται και να σκέφτονται ανθρώπινα. Γνωρίζουμε πώς καταφέρνουν να κρυφτούν οι κυνηγοί: ο λύκος γδέρνει το δέρμα του προβάτου που μόλις σκότωσε και φοράει την προβιά.

Μαθαίνουμε στον εαυτό μας να μένει απαθής απέναντι στην αδικία που συμβαίνει μπροστά στα μάτια μας: πολύ απλά δεν μας επηρεάζει ούτε και πρόκειται, εάν δεν παίξουμε εμείς κάποια στιγμή με τη φωτιά. Στο κάτω κάτω, δεν μπορείς να αισθάνεσαι συμπάθεια και κατανόηση για όλους! Μαθαίνουμε να αποφεύγουμε τη συμπάθεια προς το θύμα – ίσα ίσα που δείχνουμε μεγαλύτερη κατανόηση για τον επιτιθέμενο. Αλλά εάν μπαίνεις στη θέση του κυνηγού, τότε τον στηρίζεις, στέκεσαι δίπλα του, μαζί του. Είναι σαν να στέκεσαι δίπλα σε έναν καρχαρία. Νιώθεις ότι δεν είναι και τόσο τρομακτικό – άσε που μπορείς να πάρεις και καμιά μπουκίτσα από τα αποφάγια όταν κρέμονται από τα κοφτερά σαγόνια του. Μαθαίνουμε να αποστρέφουμε το βλέμμα μπροστά στην αυξανόμενη παράνοια των ηγετών και να πείθουμε τους εαυτούς μας ότι έχουν σοφία και όραμα. Οπως η ορντινάντσα στον «Καλό στρατιώτη Σβέικ» του Γιάροσλαβ Χάσεκ, ο οποίος καταπίνει αγόγγυστα την παλαβομάρα του διοικητή, ρουφάμε κι εμείς τις θεωρίες συνωμοσίας μέχρι που συνηθίζουμε τη «γεύση» τους και ζητάμε επιπλέον.

Στο κάτω κάτω, αν δεν πιστέψεις σε αυτές, τι άλλο υπάρχει εκεί έξω να πιστέψεις; Δεν είναι καλύτερα να καταπίνεις αμάσητα όλα τα περιττώματα από το να πέφτεις για ύπνο με τη σκέψη ότι η ζωή σου βρίσκεται στα χέρια τρελών; Υπάρχει αυτό που ονομάζεται συλλογική παράνοια; Ναι, γνωρίζουμε πώς να παραμείνουμε σιωπηλοί, να γυρίζουμε πλευρό, να κρυβόμαστε και να κρατάμε τις σκέψεις για τον εαυτό μας. Πρέπει όμως να μάθουμε και πώς να βάζουμε στην άκρη αυτές τις σκέψεις. Για να μη ζούμε μέσα στον φόβο και να μη νιώθουμε δειλοί ή σκλάβοι, πρέπει να μάθουμε να πιστεύουμε ειλικρινώς αυτό που μέχρι χθες θεωρούσαμε λάθος. Πρέπει να μάθουμε να προχωράμε χέρι χέρι, να χειροκροτάμε όταν μας το ζητάνε, να χειροκροτάμε με ειλικρίνεια και απεγνωσμένα όταν εκτελούνται οι εχθροί του έθνους και να νιώθουμε ρίγη ενθουσιασμού, ευχαριστημένοι που ακούμε τις ομιλίες του ηγέτη μας. Πρέπει να γιορτάζουμε τους πολέμους μας. Να καλωσορίζουμε την αιματοχυσία. Να βρίσκουμε εξηγήσεις και δικαιολογίες, να νιώθουμε «ανεβασμένοι» που μας προδίδουν τ’ αδέλφια μας και τώρα θα πρέπει να υποστούν τα αντίποινα. Πρέπει να προσποιούμαστε ότι δεν παρατηρούμε και, πιθανότατα, δεν πρέπει καν να παρατηρούμε, ότι η πατρίδα μας παίρνει το μονοπάτι των φασιστικών δικτατοριών, ακολουθώντας κυριολεκτικά τα ίχνη τους, προς την κατεύθυνση που όλοι γνωρίζουμε πολύ καλά. Δεν θέλαμε να μάθουμε για το παρελθόν επειδή πιστεύαμε ότι το είχαμε αφήσει πίσω μας. Μέχρι πρότινος φαινόταν ότι η γκάμα αυτών των αποτρόπαιων και παράδοξων συναισθημάτων θα έμενε για πάντα σφραγισμένη ανάμεσα στις σελίδες των ιστορικών βιβλίων. Αλλά τα φαντάσματα που τρέφονταν από την παλιά μνησικακία, απέφευγαν την τιμωρία και διατηρούσαν παντού δικαιώματα για τον εαυτό τους αυξάνονται σε μέγεθος και ξεφεύγουν από τα βιβλία. Σέρνονται από το αρρωστημένο παρελθόν στο σήμερα. Ζητάνε αίμα και το παίρνουν. Το αίμα των ζωντανών ανθρώπων του παρόντος. Το δικό μας αίμα, ζεστό και κατακόκκινο.

Θα πρέπει να μάθουμε να σκεφτόμαστε από κοινού και να προχωράμε μαζί, υπό τον φόβο εξαιρετικά περίεργων γειτόνων και αυτοκινήτων στη μέση της νύχτας, να μας τρέχουν τα σάλια καθώς φιλάμε επιδεικτικά τις εικόνες των ηγετών μας, να πιστεύουμε ευλαβικά αυτό που θεωρείται κοινά αποδεκτή αλήθεια από όλους τους Σολόβιεφ και Τολστόι αυτού του κόσμου: να κρατάμε χαμηλά το κεφάλι μπροστά στον φόβο να μη ζήσουμε καθόλου. Πρέπει να τα μάθουμε όλα αυτά. Ή πρέπει να μάθουμε το αντίθετό τους: να διατηρούμε τις αναμνήσεις μας και να σκεφτόμαστε το μέλλον, να αφήσουμε τη μνησικακία και να μη ζούμε στο παρελθόν. Να μην πιστεύουμε στα ψεύδη και να αναζητούμε συνεχώς την αλήθεια. Να μην το βάζουμε κάτω, να αγωνιζόμαστε, να διεκδικούμε την αξιοπρέπειά μας και να πολεμάμε γι’ αυτήν. Μέχρι σήμερα δεν έχουμε καταλάβει τίποτε από τις εμπειρίες όσων έζησαν και πέθαναν πριν από εμάς για να αλλάξουν τα πράγματα. Γι’ αυτό έχουμε να μάθουμε ακόμη πολλά.