Ανάμεσα στη λογική και την πρωτογονική συμπεριφορά

Οι βασικοί τρόποι συμπεριφοράς όπως καθιερώθηκαν από τους πανάρχαιους προγόνους μας και κληροδοτήθηκαν σ’ εμάς μέσω του homo erectus και του homo sapiens διατηρούνται ακόμη και αντικατοπτρίζονται σε όλες μας τις εκδηλώσεις, όσο «εξευγενισμένες» και αν είναι αυτές ή φαίνονται ότι είναι.

Θα χρειαστούν ενδεχομένως χιλιάδες ακόμη χρόνια και συνέχιση της ίδιας γενετικής πορείας που μας οδήγησε ως εδώ για να καταφέρουμε να δαμάσουμε ή να αλλάξουμε τις πανάρχαιες, ριζωμένες στα γονίδιά μας συμπεριφορές και νοοτροπίες. Tο νεότερο εξελικτικά και λογικά σκεπτόμενο μέρος του εγκεφάλου μας, το εγκαταστημένο στο μετωπικό «νεοχιτώνιο», δεν βρίσκεται πάντα σε αρμονική σχέση με το προγενέστερο «ερπετικό» εσώτερο μέρος του, όπου εδράζονται κατά κύριο λόγο τα συναισθήματα, τα ένστικτα, οι σχετικές με λατρευτικές και μαγικές πρακτικές τελετουργίες, η πίστη στη δύναμη της εικόνας, οι παρορμήσεις, οι ορμές, η βία, η επιθετικότητα. Η γενετική φύση του εσώτερου αυτού τμήματος του εγκεφάλου μας βραδυπορεί εξελικτικά σε σχέση με το νεότερο.

Βρισκόμαστε διαρκώς σε κατάσταση ευπαθούς ισορροπίας μεταξύ των δύο αλληλοσυγκρουόμενων τάσεων της δισυπόστατης φύσης μας, που οι αρχαίοι, πριν από τον Νίτσε, διέκριναν στο απολλώνιο και το διονυσιακό πνεύμα. Ο ανταγωνισμός αυτός, που αποτελεί τη βάση της πολιτιστικής προόδου από την εποχή των κυνηγών τροφοσυλλεκτών ως σήμερα, προκαλεί προφανείς και ταχύτατες αλλαγές και διακυμάνσεις στην καθημερινή ζωή μας, όπως για παράδειγμα στη μόδα και τις άλλες «φαντασιοπληξίες», τις κομμώσεις, την ενδυμασία, τη μορφή της κατοικίας, την επίπλωση, τα αυτοκίνητα, τα κινητά… Οι εκπληκτικές τοιχογραφίες της παλαιολιθικής εποχής στα σπήλαια της νότιας Γαλλίας και της Ισπανίας, που ερμηνεύονται ως τελετουργικές πράξεις μιας «συμπαθητικής» δύναμης, μιας μιμητικής και μεταδοτικής πράξης (αποφεύγω σκόπιμα τη λέξη μαγείας) προμηνύουν τις εξελίξεις και τη δημοφιλία των εικαστικών τεχνών ως τις μέρες μας. Η τέχνη γενικώς και ειδικότερα η μουσική, διεγείρει απευθείας το συναίσθημα, το ένστικτο, αυτό που πολλοί ονομάζουν ψυχή και καρδιά. Ο ήχος και μόνο (μουσικής ή άσματος) μπορεί να σε συγκινήσει βαθιά, να σε κάνει να κλάψεις, να χαρείς, να αγαπήσεις. Η ποίηση μόνη, χωρίς τη συνοδεία της μουσικής αργεί να αγγίξει βαθιά τις χορδές της ψυχής.

Βήμα προς βήμα επεκτείνουμε τη γνώση σε όλα τα γνωστικά πεδία και την κατανόηση τόσο του εαυτού μας όσο και του πολύπλοκου μεταβαλλόμενου και «ζωντανού» φυσικού περιβάλλοντος, στο οποίο ζούμε και το οποίο δυστυχώς μολύνουμε επικίνδυνα και καταστροφικά με προφανείς δυσμενείς συνέπειες στην κλιματική αλλαγή. Ο κόσμος δεν θα καταστραφεί μόνο από αυτούς που κάνουν το κακό, αλλά και από όσους παρακολουθούν παθητικά χωρίς να αντιδρούν. Η απεριόριστη ανάπτυξη σε έναν πεπερασμένο πλανήτη οδηγεί αναπόδραστα στην περιβαλλοντική καταστροφή, στην κατάρρευση των συστημάτων υποστήριξης της ζωής.

Η πρόοδος της επιστήμης μας επιτρέπει να αντιληφθούμε πώς το μυαλό και το σώμα αλληλεπιδρούν ώστε να υπερβούμε το σύνορο ανάμεσα στον φυσικό και τον ψυχικό κόσμο. Μαθαίνουμε πόσο βαθιά το σύμπαν επηρεάζει το μυαλό και αντιστρόφως, πώς ο έλλογος εγκέφαλός μας βοηθά να προβλέψουμε και να κατασκευάσουμε τον αισθητό κόσμο.

Γνώση και κατανόηση είναι οι σημερινοί «θεοί» μιας μειοψηφίας ωστόσο ανθρώπων του δυτικού κυρίως κόσμου. Τα σχολεία, τα πανεπιστήμια, τα κέντρα εκπαίδευσης, οι βιβλιοθήκες, τα μουσεία, οι πινακοθήκες, τα θέατρα, οι αίθουσες συναυλιών είναι οι τόποι της ομαδικής μας λατρείας. Στο σπίτι ασκούμε απρόσκοπτα και χωρίς τον κίνδυνο των ιώσεων τα ατομικά καθήκοντα της λατρείας μας με τα βιβλία, τις εφημερίδες, τα περιοδικά, το ραδιόφωνο, την τηλεόραση, τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές, το γράψιμο, ασχολίες που μας ικανοποιούν και μας ανακουφίζουν από την ένταση, την αγωνία και το καθημερινό άγχος, το συναισθηματικό στρες με την ουσιαστική συμβολή των παίγνιων και των εδεσμάτων. Αυτά είναι τα θετικά στοιχεία της «εξευγενισμένης» συμπεριφοράς ανθρώπων, οι οποίοι ωστόσο δεν έχουν ακόμη απαλλαγεί ούτε και καταφέρνουν να ελέγξουν αποτελεσματικά τα «συνήθη πάθη», το μίσος, την οργή, τη ζήλια, τον φθόνο, την απληστία, την έπαρση όπως ορίστηκαν ήδη από τον Αριστοτέλη.

Αν δεχτούμε τις απόψεις των βιολόγων για «εξαρτημένη συμπεριφορά» σημαίνει ότι αποδεχόμαστε ως φυσιολογική επιλογή αυτή την εξέλιξη, αφαιρώντας από τον άνθρωπο τη δυνατότητα να παρεμβαίνει ή να αποφασίζει, στο μέτρο του δυνατού, για τον πολιτισμό του, την παράδοση και την προστασία του. Σημαίνει ότι παραμερίζουμε τη «λογική συμπεριφορά» που κατευθύνεται από a priori σύλληψη του σκοπού, και την αντικαθιστούμε με την «πρωτογονική» συμπεριφορά της ανακλαστικής αντίδρασης.

Είναι προφανείς οι κίνδυνοι μιας τέτοιας αντιμετώπισης, για το πού μπορεί να οδηγήσει η εκμετάλλευση και η χρησιμοποίησή της θεωρίας αυτής από ολοκληρωτικά καθεστώτα. Οι σύγχρονες μέθοδοι προπαγάνδας που βιώνουμε καθημερινά αλλά και η απλή διαφήμιση μιας οδοντόπαστας, μιας «τέλειας» συσκευής καθαρισμού νερού, μιας «κερδοφόρας» επένδυσης ή αγοράς, μιας «θαυμαστής» ηλεκτρονικής συσκευής, ενός «θαυματουργού» συμπληρώματος διατροφής ή χαπιού, δεν επικαλείται τη λογική μας αλλά επιβάλλει δεσμευτικούς τρόπους συμπεριφοράς, επαναλαμβάνοντας συνεχώς και εξοργιστικά, ερεθίσματα συνυφασμένα με συναισθηματικές ανταμοιβές ή τιμωρίες.

Ο Πέτρος Θέμελης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας, διευθυντής του προγράμματος της Αρχαίας Μεσσήνης