Αύγουστος Στρίντμπεργκ (Α΄)

Εχει σημαντικό κοινωνιολογικό και αισθητικό ενδιαφέρον το αναμφισβήτητο, όπως δείχνει η ιστορία της θεατρικής πράξης στην Ελλάδα, γεγονός πως την εποχή που κυριαρχούσε στις ελληνικές σκηνές το δραματικό ειδύλλιο, το κωμειδύλλιο, η επιθεώρηση και το γαλλικό μπουλβάρ, το μεγαλοαστικό και το μορφωμένο κοινό, ελάχιστο σαφώς, ανακάλυπτε τον Ιψεν και τον Στρίντμπεργκ, δύο σκανδιναβούς συγγραφείς, προτεστάντες, προηγμένων οικονομικά κοινωνιών. Από την άλλη ο Ξενόπουλος, ο Μελάς, ο Παντελής Χορν, αλλά και σε κάποια έργα του και ο Μπόγρης, συντόνισαν τον βηματισμό τους και στο περιεχόμενο και στη φόρμα, πλάι στους συναδέλφους τους και έφερναν στις σκηνές τους Γάλλους της φάρσας και του αστικού μπουλβάρ, τους μεγάλους Σκανδιναβούς. Οταν, βεβαίως, η εκπαίδευση και ο Τύπος δεν ερευνούσαν, ούτε προωθούσαν τις βόρειες σχολές.

Το 1986 ο Γιάννης Χουβαρδάς σκηνοθέτησε τη «Σονάτα των φαντασμάτων» του Στρίντμπεργκ στο Εθνικό Θέατρο. Εγραφα τότε: «Η “Σονάτα των φαντασμάτων” του Αύγουστου Στρίντμπεργκ είναι ένα ιδιοφυές παραλήρημα. Πρέπει να εξηγήσω αυτόν τον χαρακτηρισμό. Είναι ένα παραλήρημα άρρωστης φαντασίας. Πράγματι, ο Στρίντμπεργκ, την εποχή που το έγραφε (1907 – σε δέκα βδομάδες τρία έργα) περνούσε μια από τις χειρότερες κρίσεις του. Ο αρχόμενος καρκίνος του και οι νευρώσεις του που είχαν “χυθεί” στο σώμα του (ψωρίαση) είχαν οξύνει σε αφόρητο σημείο τη νευρασθένειά του. Κατοικείτο από φοβίες, εφιάλτες, καχυποψία, ανθρωποφοβία, μελαγχολία και κατάθλιψη – ο Στρίντμπεργκ, όμως, δεν ήταν ένας συνηθισμένος άρρωστος, ήταν ένας ιδιοφυής συγγραφέας. Από νεαράς ηλικίας είχε μεταποιήσει σε τέχνη τις μονομανίες του, είχε δώσει καλλιτεχνική μορφή στις νευρώσεις του. Θα ‘λεγα, είχε μάθει να ζει με τις νευρώσεις του και, ακόμη καλύτερα (;), είχε μάθει να μεταγγίζει τις νευρώσεις του σε πλάσματα της φαντασίας. Ισως αυτό να τον συντήρησε, να τον έσωσε από το βύθισμα στο σκότος της τρέλας. Για τον Στρίντμπεργκ η συγγραφή ήταν και μια θεραπευτική αγωγή. Ετσι το παραλήρημα, περνώντας μέσα από το φίλτρο της συγγραφικής του, γόνιμης ιδιοφυίας, νομιμοποιείται στην περιοχή της τέχνης. Ως υλικό και ως ιδεολογία η “Σονάτα των φαντασμάτων” είναι απροσδιόριστη και συγκεχυμένη σούπα. Επιθυμίες, αμφιθυμίες, αψιθυμίες, προθέσεις, απώσεις, φοβίες, ψυχώσεις εκχύνονται με κυνισμό και χλεύη κατάμουτρα στο αστικό κοινό… Ο κόσμος είναι εκ κατασκευής κακός! Η ανθρωπότητα είναι ένας εσμός ηλιθίων, απατεώνων, ανήθικων και εγκληματιών. Η ουσία είναι το κακό. Το καλό υπάρχει μετά τον θάνατο και προαναγγέλλεται μόνο μέσα σε κάτι νεανικές σεραφεικές υπάρξεις. Ο κόσμος είναι τόπος κολασμού και κλαυθμού. Η κοινωνία είναι ένα μασκάρεμα, η κουλτούρα ένα προσωπείο, η γλώσσα φενάκη. Αυτά λέει ο Στρίντμπεργκ στη “Σονάτα των φαντασμάτων”. Πασπαλισμένα με τα πορίσματα του αλαζονικού τότε θετικισμού (Χαίκελ, Μέντελ, Δαρβίνος, Σαρκό, Κοντ), αλλά και του αντίδοτου ανατολισμού (που είχε ενσκήψει σε όλη την Ευρώπη). Πίσω από τη “Σονάτα” ακούγονται οι νόμοι της κληρονομικότητας του Μέντελ, ο “Εγκληματίας άνθρωπος” του Λομπρόζο, οι θεωρίες του Ζολά, ο ιαπωνισμός και ο βουδισμός μέσω του Λευκάδιου Χερν και σίγουρα ο Νίτσε και ο Βάγκνερ. Βέβαια, ο Στρίντμπεργκ είναι ποιητής, γνωρίζει τους νόμους της τέχνης και μπορεί να τιθασεύει και τους προσωπικούς του εφιάλτες και τα δάνεια στοιχεία. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως το έργο του θέλει να είναι μια σονάτα. Πράγματι, το τρίπρακτο αυτό έργο ακολουθεί την τριμερή φόρμα της σονάτας, δηλαδή έχει τρία θέματα κυρίαρχα, ανεξάρτητα ως όλα μεταξύ τους, που συνδέονται με επιμέρους μοτίβα. Δεν είναι τυχαίο που ο ποιητής ονόμασε την ομάδα αυτών των έργων “έργα δωματίου”. Εγκαινιάζοντας το μικρό “Ιντιμα Τεάτερν” με τον σκηνοθέτη Φαλκ, ήθελε να δοκιμάσει μικρά “φωνητικά” σύνολα για μικρό χώρο. Βρίσκεται για τα καλά μέσα στον συμβολισμό. Αλλά συμβολισμός και στο θέατρο σημαίνει, όπως και στην ποίηση, μουσική σύλληψη του έργου τέχνης. Και το μουσικό στοιχείο στο θέατρο είναι η γλώσσα και η κίνηση. Οπωσδήποτε δεν είναι η όψις, τα σκηνικά. Απόδειξη: ο Στρίντμπεργκ την περίοδο αυτή, στις σημειώσεις και στα γράμματά του (12 στον Φαλκ συγκεκριμένα, για τη “Σονάτα”) ζητάει να παίζονται τα έργα του με μοναδικό σκηνικό τα ριντό. Φτάνει να ζητοκραυγάζει για τα ριντό. Με αυτό δεν θέλω να πω ότι απόψεις για σκηνική διευθέτηση χωρίς ριντό είναι απαγορευτικές. Προς Θεού, αλλά είναι έξω από την πρόθεση του συγγραφέα η μετατόπιση του προβλήματος στον χώρο».

ΜΟΝΟΠΡΑΚΤΑ. Το 1988 σημείωνα για το «Προμήνυμα» που σκηνοθέτησε ο Μιχαήλ Μαρμαρινός στο Στούντιο Ιλίσια: «Το “Προμήνυμα” είναι μια κομεντί με αιχμηρά δόντια, όπως λέμε “ήλιος με δόντια”. Η ερμηνεία του, αν ακολουθήσει την πρόθεση του ποιητή του, πρέπει να βασιστεί στη φύση του, τη διπλή, αλλά ισορροπούσα. Πράγματι, ο Στρίντμπεργκ σε μια σειρά απλούστατα ως γραφή μονόπρακτα, με διαφανείς εξωτερικά τις ραφές των σχέσεων, παίζει με το πεδίο βάθους, με τις βαθιές νότες που εκπέμπουν οι αδιόρατες και σχηματικές συμπεριφορές των χαρακτήρων. Στο “Προμήνυμα” ένα ζεύγος σε κρίση δοκιμάζεται από την παρουσία μιας ώριμης γυναίκας και της κόρης της, ενός αθώου και διαβολικού όντος, μείγματος αφέλειας και ακολασίας. Κύριο μοτίβο του μονοπράκτου η ερωτική ζήλεια, που τις παραλλαγές της και το απύθμενο βάθος της μελέτησε ο Στρίντμπεργκ σε όλη του τη δραματουργία. Η ζήλεια, όμως, είναι και το θέμα της παραδοσιακής γαλλικής κομεντί. Και ο Στρίντμπεργκ εξωτερικά ακολουθεί το ανάλαφρο, ειρωνικό ύφος της κομεντί. Με ανεπαίσθητες τομές στους χρόνους, με συγκοπές στον ρυμό, με κρατήματα στις σχέσεις, αποκαλύπτει τα ανθρώπινα ερέβη και τον σπαραγμό του βυθού. Κάθε ανάγνωση, λοιπόν, αυτών των έργων οφείλει να στηρίζεται σε αυτές τις δύο επιφάνειες που υποχρεούνται να ισορροπούν».

Την ίδια χρονιά, το 1988, ο Γιώργος Μιχαηλίδης στο Ανοιχτό Θέατρο σκηνοθετεί τα μονόπρακτα «Τα δεσμά» και «Ο Πελεκάνος». Εγραφα τότε στην κριτική μου με τίτλο «Δυναμικοί πυρήνες»: «Η συγκυρία η φετινή με τέσσερα έργα του Στρίντμπεργκ στην ελληνική σκηνή μπορεί να οφείλεται στην έλλειψη ρεπερτορίου. Και λοιπόν; Κακό είναι σε περιόδους λειψυδρίας να καταφεύγουμε στις μεγάλες βρυσομάνες του θεάτρου; Στον τόπο μας ο Στρίντμπεργκ, όπως και ο Ιψεν, έγινε δημοφιλής από πολύ νωρίς. Και έχει μέγα ενδιαφέρον αυτή η προτίμηση ιδιαίτερα στον Σουηδό που με επιφυλάξεις έγινε αποδεκτός στην ίδια του την πατρίδα. Είναι το πράγμα ενδιαφέρον για την Ελλάδα, γιατί εδώ ο Στρίντμπεργκ παίχθηκε από μεροκαματιάρηδες της τέχνης, από θεατρίνους που ξεκινούσαν από την προσωπική τους αίγλη και δεν στηρίζονταν, παρά μόνο στο ταμείο, ενώ στην Ευρώπη παίχθηκε από επιχορηγούμενα κρατικά θέατρα και από ανθρώπους που μπορούσαν να ρισκάρουν. Αρα εδώ δεν γίνονταν πειράματα και ο Στρίντμπεργκ παίχθηκε με κριτήρια καθαρά θεατρικής γενεαλογίας. Είδαν πως είχε γερούς ρόλους, μεδούλι και ερεθισμούς ιδεολογικούς και υποκριτικούς. [….] Ο “Πελεκάνος” πρωτοπαίχθηκε στην Ελλάδα από την Κυβέλη το 1917, δέκα χρόνια ύστερα από τη συγγραφή του, και η παράσταση, οφείλουμε να πούμε, δεν είχε θερμή υποδοχή. Τι ένστικτο ήταν αυτό που είχαν οι έλληνες θεατρίνοι και τι πειστικότητα ο έλληνας μεταφραστής του Στρίντμπεργκ και θερμός εισηγητής Ι. Χρυσάφης! Πρέπει να πω εδώ ότι ο Στρίντμπεργκ στα μονόπρακτά του δοκίμαζε εν σμικρώ τα θέματα που τον βασάνιζαν. Η μικρή φόρμα του έδινε τις δυνατότητες του θέματος, τη δυναμική του, τα όριά του. Γι’ αυτό συχνά ο σχεδιασμός είναι αδρός, τα περάσματα απότομα, οι φωτοσκιάσεις έντονες, ο μύθος πυκνός και οι ψυχολογικές καταστάσεις συμπαγείς και εκρηκτικές. Γενικά, το μονόπρακτο είναι μια μορφή που επέτρεψε στον συγγραφέα να λειτουργεί σαν τον συνθέτη που σχεδιάζει πρώτα τα θέματά του και ύστερα δουλεύει τη φούγκα και την ανάλυση, την ανάπτυξη. Και τα “Δεσμά” και ο “Πελεκάνος” έχουν ως θέμα τον αιώνιο και ανειρήνευτο αγώνα των δύο φύλων. Στα “Δεσμά” το θέμα έχει έναν ανεκδοτολογικό χαρακτήρα, ειρωνεία, παιγνιώδες γράψιμο. Η γραφή είναι μίμηση καλοχτισμένου γαλλικού έργου και ιψενικής γεωμετρίας. Ο Στρίντμπεργκ παίζει, μέσα στις καλοχτενισμένες σκηνές ρίχνει το δηλητήριό του, τη θρυαλλίδα του, έτσι που η φόρμα να τινάζεται στον αέρα. […] Ο “Πελεκάνος” είναι ένα μικρό αριστούργημα τεχνικής, θα μπορούσε να είναι ένα διήγημα του Πόε. Είναι γνωστός ο θαυμασμός του Στρίντμπεργκ για τον αμερικανό μανικό συγγραφέα. Η μείξη του μακάβριου με το αισθησιακό, του μυστηρίου με το κυνικό, της αθωότητας με τα εωσφορικά στοιχεία που ανιχνεύονται μέσα στην πεζογραφία του Πόε, έγιναν αιτήματα και στη δραματουργία του Στρίντμπεργκ και έδωσαν έξοχα αποτελέσματα. Η θητεία του συγγραφέα μας στον πνευματισμό, στα μαγνητικά πεδία, στα μυστικά του φωτογραφικού θαλάμου και στην τεχνική της υπνώσεως του Σαρκό και της σχολής του την εποχή που γράφεται ο “Πελεκάνος”, ιδίως μετά το 1896, είναι κυρίαρχοι άξονες της γραφής του και των έμμονων εικόνων του».