Τα μαθήματα ζωής του Κώστα Καρρά

Γνώρισα τον Κώστα Καρρά και τη γυναίκα του Λυδία το καλοκαίρι του 1978 ή 1979 στην Πάτμο. Στη μονή του Ευαγγελισμού, στο πέρας της κυριακάτικης λειτουργίας. Το ίδιο απόγευμα σκαρφαλώσαμε οι τρεις στον Γένουπα σε αναζήτηση των ασκηταριών του Θεόκτιστου, ερημίτη του περασμένου, για μας σήμερα προπερασμένου, αιώνα. Το βράδυ δειπνήσαμε πρόχειρα στην κάτω βεράντα του σπιτιού. Την ημέρα εκείνη ξεκίνησε φιλία ζωής, σχέση που δεν διακόπτει ούτε ο θάνατος.

Χίλια ωστόσο άλλα πράγματα κραυγάζουν θρηνητικά την απώλεια. Πράγματα της καθημερινότητας πρωτίστως στην «Ελληνική Εταιρεία», αλλά και μια ματιά, το μοίρασμα μιας έγνοιας για τα κοινά, μιας σκέψης, η αποκάλυψη ενός ιστορικού γεγονότος που αγνοούσα, μιας θεολογικής αλήθειας που δεν είχα αποσαφηνίσει, μιας διάστασης της ευρωπαϊκής ή της παγκόσμιας πολιτικής, καθώς και η βαθιά χαρά που ένιωθα – πάντα κοντά του μαθητής – όταν, χωρίς λόγια πολλά, ενίοτε χωρίς κανένα, η ψυχή του συναντούσε τη δική μου ψυχή. Χαρά που τώρα μεταβάλλεται σε δοξαστική ευγνωμοσύνη.

Απέραντο επομένως το χρέος μου προς εκείνον. Οφείλω μεταξύ άλλων στον Κώστα την εμπλοκή μου στην «Ελληνική Εταιρεία», ήτοι την προσφορά ενός στίβου ευγενών αγώνων, ενός βήματος δημόσιου λόγου απόλυτα ανιδιοτελούς και μιας πλατιάς οικογένειας ομοφρόνων και ομοϊδεατών, απλωμένης και πολύ πέραν των ορίων της Ελλάδος.

Ανθρωπος της θεωρίας, ο Κώστας ήταν επίσης εξαιρετικός άνθρωπος της δράσης. Δράσης τόσο πιο έντονης – ήταν ακαταπόνητος δουλευτής – όσο υψηλότερη ήταν η θεωρία που τη στήριζε ή την προκαλούσε. Πίσω όμως και πάνω από τη θεωρία ήταν η ορθόδοξη χριστιανική πίστη του Κώστα, πίστη ενσυνείδητη, που μαζί με το παράδειγμα των γονιών του, του επέβαλλε το αίσθημα προσωπικής ευθύνης απέναντι στο κοινωνικό σύνολο και την υποχρέωση να προσπαθεί να είναι χρήσιμος για τους πολλούς. Το θρησκευτικό αυτό έρεισμα ήταν που ενίοτε τον έκαμε τόσον αδιάλλακτο, αποφασισμένο να ωθήσει την πάλη ως το ακρότατο όριό της, ακόμη και πέραν αυτού. Πέραν επίσης των δικών του φυσικών αντοχών, κάτι που περίτρανα φάνηκε στον τελευταίο αγώνα που διεξήγε υπέρ της κατά χώρα διατήρησης των μοναδικής σημασίας βυζαντινών αρχαιοτήτων που βρέθηκαν στη Θεσσαλονίκη, στις εργασίες κατασκευής του μετρό. Αγώνας που συνόψιζε τα Κύρια και τα Καίρια υπέρ των οποίων ανάλωσε ο Κώστας Καρράς τη ζωή του:  την προστασία της φυσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς και τον αγώνα για τη δημοκρατία. Ηττήθηκε – και ηττηθήκαμε ως κοινωνία – κατά κράτος από όσους διπλά εγκλημάτησαν και κατά του Πολιτισμού και κατά της Δημοκρατίας κι έφυγε από τον κόσμο με αυτόν τον θυμό για το απαράδεκτο μεθοδεύσεων και αποφάσεων, και μ’ αυτήν τη βαριά στενοχώρια για τη συντελεσθείσα αμετάκλητη καταστροφή. Εχει και η Πολιτεία τον τρόπο της να αποχαιρετά εκείνους που μοχθούν για το κοινό καλό, αλλά και για τη δική της περιωπή και επιτυχία! Θυμίζω πως στα εβδομηκοστά του γενέθλια, ο Κώστας Καρράς πέρασε τρεις ημέρες στη φυλακή, κατηγορούμενος – ποιος, εκείνος! – για αρχαιοκαπηλία! Αιωνία Ελλάς!

Λάθος μου είναι αν δόθηκε η εντύπωση ότι στην περίπτωση του Κώστα η επιμονή σήμαινε ακαμψία και μονολιθικότητα: όμοιός του δεν υπήρχε στη διαπραγμάτευση, στους ελιγμούς τακτικής χωρίς απώλεια του στρατηγικού στόχου, στην πρόταση δεύτερης και τρίτης λύσης στην περίπτωση που η πρώτη αποδεικνυόταν ανέφικτη, ώστε να περιοριστεί κατά το δυνατό η ζημιά. Σχολείο για τους νεότερους, συνεργάτες και συνεχιστές.

Αγωνιστής, Ευρωπαίος, φιλότεχνος

Τις ημέρες αυτές τόσοι και τόσοι μίλησαν και έγραψαν για τον Κώστα Καρρά: για τον επιχειρηματία, τον αντιστασιακό κατά της Χούντας, τον αγωνιστή για την εδραίωση της Δημοκρατίας στη Νοτιοανατολική Ευρώπη μέσω της εκ νέου γραφής ιστορικών εγχειριδίων, τον ακαταπόνητο μαχητή υπέρ του Περιβάλλοντος και της αρχιτεκτονικής και ευρύτερα πολιτιστικής κληρονομίας από τις επάλξεις της «Ελληνικής Εταιρείας» – της δημιουργίας του – αλλά και της Europa Nostra, για τον μεγάλο ευρωπαίο οραματιστή, για τον έλληνα πατριώτη και ειρηνοποιό, για τον αφοσιωμένο υποστηρικτή του Οικουμενικού Πατριαρχείου, για την καίρια συμβολή του στην πρωτοπόρα εμπλοκή του Φαναρίου στην ιερή υπόθεση του Περιβάλλοντος. Θα μπορούσα να προσθέσω τη βαθιά ιστορική, φιλοσοφική και θεολογική του παιδεία, το εκλεπτυσμένο του γούστο σε θέματα τέχνης, την αγάπη του για το πολύμορφο ελληνικό τοπίο, τη λατρεία του για τη θάλασσα, για την πεζοπορία.

Καταλήγω με την κατάθεση περιστατικού που συνέβη πριν από δεκαπέντε και κάτι χρόνια, στη διάρκεια συνεδρίασης του Διοικητικού Συμβουλίου της «Ελληνικής Εταιρείας» στη Θεσσαλονίκη, κι όπου ανάμεσα στα ονόματα των προς έγκριση υποψηφίων μελών της Εταιρείας υπήρχε εκείνο της πριγκίπισσας Ειρήνης, ύστερα από δική μου εισήγηση. Δύο από τους παρόντες εναντιώθηκαν έντονα. Πιο έντονα από αυτούς αντέδρασε ο Κώστας, πρόεδρος τότε της Εταιρείας. «Οταν απορρίπτεται κάποιος όχι για τα όσα έκανε αλλά γι’ αυτό που είναι, αυτό λέγεται φασισμός. Δεν μπορώ να είμαι πρόεδρος ενός σωματείου με τέτοιες αντιλήψεις και πρακτικές. Αν επιμείνετε, δηλώνω ότι παραιτούμαι από το ΔΣ και αποχωρώ!». Το θέμα διευθετήθηκε πάραυτα, ο Κώστας παρέμεινε πρόεδρος. Ευρισκόμενος μεταξύ των παρόντων, είχα εισπράξει από εκείνον ένα ακόμη μάθημα ζωής.

O Κώστας Μ. Σταματόπουλος είναι ιστορικός, αντιπρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Περιβάλλοντος και Πολιτισμού