Μια μινιατούρα για ένα σύμπαν

Λέμε συχνά, ίσως και με την κεκτημένη ταχύτητα που προσφέρουν οι στερεοτυπικές εκφράσεις, ότι ορισμένα διηγήματα μοιάζουν με σενάριο ταινίας. Το έχει αυτό το προνόμιο η μικρή φόρμα: συμπυκνώνει τα νοήματα, σκιαγραφεί τους ήρωες και αφήνει τις ρωγμές χάρισμα στον αναγνώστη. Ο συγγραφέας Γιάννης Ευσταθιάδης πέρασε από την παρομοίωση στην κυριολεξία μεταπλάθοντας το κείμενο που είχε γράψει για «Το δέντρο» (Μάιος 2012), με αφορμή τον θάνατο του Θόδωρου Αγγελόπουλου στα γυρίσματα της ημιτελούς ταινίας του «Η άλλη θάλασσα». Αποτέλεσμα είναι η ολιγοσέλιδη έκδοση «Η άλλη γη», που κυκλοφόρησε από το «Μελάνι»: ένα φανταστικό προσχέδιο σεναρίου, εμπνευσμένο από το κινηματογραφικό σύμπαν του εκλιπόντος σκηνοθέτη, 10 χρόνια μετά.

Είναι μια καινούργια πρόταση, αλλά τα υλικά της προέρχονται από την καταπακτή του παρελθόντος. Από τις εικόνες που ο Θ. Αγγελόπουλος πέρασε στον σύγχρονο ελληνικό κινηματογράφο και, εν πολλοίς, στο συλλογικό ασυνείδητο. Οι ηθοποιοί του «Θιάσου» μπροστά στο κτίριο του επαρχιακού σταθμού από πέτρα και κόκκινο τούβλο. Μια ανδρική φιγούρα στην απέναντι όχθη ενός ποταμού, με λεύκες στο φόντο και τη νύφη με πλάτη προς τους θεατές. Ο Μάνος Κατράκης που ανοίγει την ομπρέλα πάνω στη σχεδία καταμεσής της θάλασσας, στα χωρικά ύδατα της αχώρητης μοναξιάς. Οι 14 φωτογραφίες που φιλοξενούνται στην έκδοση – την οποία σχεδίασε ο Κώστας Πολίτης – παραχωρήθηκαν από την οικογένεια του σκηνοθέτη και λειτουργούν αντιστικτικά με το κείμενο της απέναντι σελίδας. Αλλο τόσο, όμως, λειτουργούν και υπαινικτικά. Σαν να ξεκινά από αυτές ένα ξεχωριστό κάθε φορά υποκεφάλαιο αφήγησης.

Ο λόγος σε αυτό το προσχέδιο σεναρίου, επισημαίνει ο Γ. Ευσταθιάδης, αποτελείται από αυτούσια αποσπάσματα διαλόγων, όπως ακούστηκαν στις 13 ταινίες του δημιουργού. Παράδειγμα, η ένατη σκηνή:

Πρωινό. Ο ποταμός Αχέρων. Στη μία όχθη (αριστερά), ο άνδρας μόνος, ακίνητος. Στην απέναντι συνωθούνται (και προστίθενται σιγά-σιγά) άνθρωποι πολλοί: ηθοποιοί με στολές, μουσικοί με τα όργανά τους, δεκάδες κομπάρσοι, τεχνικοί κ.λπ. Αργό πανοραμίκ στην πρώτη σειρά του πλήθους. Συμμετρικά, ανάμεσα στα σώματα, κάμερες στα τρίποδά τους. Πίσω, στημένοι προβολείς που σβήνουν όλοι μαζί.  Ενας ηχολήπτης, σηκώνοντας το boom, μονολογεί:

Με ποιες λέξεις-κλειδιά θα μπορούσαμε να δώσουμε ζωή σ’ ένα καινούργιο συλλογικό όνειρο; (από το «Μετέωρο βήμα του πελαργού»)

Ακόμη και αν ακουστεί ως πλεονασμός, αξίζει να σημειωθεί ότι η «συμπύκνωση» που επιχειρεί σ’ αυτή την έκδοση ο συγγραφέας είναι αποτέλεσμα «απόσταξης» εικόνων και ήχων. Ο Γ. Ευσταθιάδης έχει παρακολουθήσει και ακούσει τον κινηματογράφο του Θ. Αγγελόπουλου αφήνοντας πλέον τις φωνές του να διαμορφώσουν το δικό τους αφήγημα. Αν μη τι άλλο, μας είχε προϊδεάσει από την εποχή των «Αντιστίξεων» με παρατηρήσεις που αφορούσαν και το σύμπαν του Θ. Αγγελόπουλου: «Μόνο τα συναισθηματικά ιχνογραφήματα σε περιπτώσεις όπως αυτές του Jaubert, του Delerue, του Piovani ή της Καραΐνδρου διασώζουν στην ιδιότυπη μοναχικότητά τους την πιο αυτοτελή ηχητική ηδονή, όταν οι νότες παύουν να συνοδεύουν τη δράση ή την κίνηση, και εισχωρούν, διαπερνώντας το σελιλόιντ, στον εύθραυστο χαρακτήρα των ηρώων». Με τον ίδιο τρόπο φτάνει ως τον αναγνώστη και το δικό του ιχνογράφημα.