Η επόμενη μέρα {LF}της δικαιοσύνης{CR}

Η τρέχουσα δικαστική επικαιρότητα, αυτή που ξεφεύγει από τις αίθουσες των δικαστηρίων και τροφοδοτεί ακόμη και την πιο σκληρή πολιτική αντιπαράθεση, επικεντρώνεται σε απαξιωτικές αναπαραστάσεις και συνδηλώσεις για τη σχέση της δικαιοσύνης με την εκτελεστική εξουσία. Ετσι εδραιώνεται μια διάχυτη – και υποτιμητική για τους πολλούς και άξιους δικαστικούς λειτουργούς – καχυποψία ως προς τον σεβασμό των συνταγματικών επιταγών της προσωπικής και λειτουργικής ανεξαρτησίας. Το απαισιόδοξο κλίμα επιτείνουν δομικές αδυναμίες και χρόνιες δυσλειτουργίες, όπως οι καθυστερήσεις στην απονομή της δικαιοσύνης, που με ιδιαίτερη συχνότητα καταγράφονται και ως καταδίκες της χώρας μας για την παραβίαση του άρθρου 6 (δίκαιη δίκη) της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Το Δικαστήριο του Στρασβούργου μας προειδοποιεί ότι «Justice delayed is Justice denied». Παράλληλα, η αποτελεσματική λειτουργία της δικαιοσύνης συνδέεται, ως θεσμική προϋπόθεση, με ευρύτερες μεταρρυθμίσεις και την κοινωνική συνοχή, την οικονομική ανάπτυξη και τη διασφάλιση επενδύσεων.

Σε αυτό το περιβάλλον κακοφωνίας και έντασης, αλλά και αναπόδραστου (ανα)στοχασμού, ενόψει μάλιστα των επικείμενων νομοθετικών πρωτοβουλιών, τοποθετείται το νέο βιβλίο του Μιχάλη Πικραμένου, αν. καθηγητή της Νομικής Σχολής του ΑΠΘ και αντιπροέδρου του Συμβουλίου της Επικρατείας. Ηδη με τον τίτλο του «Η λογοδοσία των δικαστών στη δημοκρατία. Δημόσια εμπιστοσύνη στη δικαιοσύνη», ο συγγραφέας εξαγγέλλει τη θεμελιώδη επιλογή του, δηλαδή την ευθεία αναφορά της δικαστικής εξουσίας στη δημοκρατική αρχή και, το κυριότερο, τη θεμελίωσή της, όχι μόνο στις διατάξεις του Συντάγματος, αλλά στην εμπιστοσύνη και την αποδοχή της στην κοινωνία, στην ηθική και πολιτική της νομιμοποίηση. Ωστόσο, ο ευγενής αυτός ερευνητικός και δικαιοπολιτικός στόχος προϋποθέτει σκληρές παραδοχές, με πιο σημαντική, όπως την εκθέτει τολμηρά στον πρόλογό του ο Πικραμένος, την αυτοκριτική του δικαστικού σώματος και την απαλλαγή του από τη συντεχνιακή εσωστρέφεια. Ο δικαστικός λαϊκισμός, με την έννοια της εξιδανίκευσης του δικαστή απέναντι στην πονηρή πολιτική εξουσία, απολήγει σε μια σχηματική και παραμορφωτική εικόνα της διάκρισης των εξουσιών, ενώ υπονομεύει ανοικτά την όποια μεταρρυθμιστική ορμή για τη δικαιοσύνη. Κι αυτό γιατί αναπαράγει τη διαρκή μετάθεση της ευθύνης σε άλλα όργανα του Κράτους και εστιάζει μονοφωνικά σε μία και μόνο όψη της δικαστικής ανεξαρτησίας, ήτοι την προστασία του δικαστή από αθέμιτες εξωτερικές παρεμβάσεις, παραγνωρίζοντας εντελώς τη λογοδοσία. Ομως, διόλου δεν αρκεί, για τον συγγραφέα, ο δικαστής να βρίσκεται στο απυρόβλητο της πολιτικής ή της δημοσιογραφικής ίντριγκας ή να κλείνεται ερμητικά στην εσωτερική του συνείδηση. Πρέπει, ταυτόχρονα, να ελέγχεται επαρκώς και ουσιαστικά, κοινώς να αξιολογείται και να επιμορφώνεται διά βίου στην ορθή και υπεύθυνη άσκηση των καθηκόντων του.

Συμβούλιο δικαιοσύνης

Αυτήν την υποτιμημένη, έως και παρεξηγημένη, θεματική της λογοδοσίας φωτίζει ο Πικραμένος, ανανεώνοντας τη θεωρία και πράξη της δικαστικής ανεξαρτησίας και ευθυγραμμίζοντάς την με τις σύγχρονες προκλήσεις της δημοκρατίας και του Κράτους Δικαίου. Υπενθυμίζοντάς μας την αυτοαναφορικότητα του δικαστικού συστήματος, όπως αυτή αποτυπώνεται στην έλλειψη αξιολόγησης των ανώτατων δικαστών, την επιμονή στο φορμαλιστικό κριτήριο της αρχαιότητας και τη διεκπεραιωτική φύση των προαγωγών στο σώμα, την αδράνεια των πειθαρχικών ελέγχων και τους δισταγμούς στην υιοθέτηση των κωδίκων δεοντολογίας. Καταθέτοντας ιδέες καινοτόμες και προτάσεις συνταγματικής και νομοθετικής πολιτικής, όπως η δημιουργία ενός Συμβουλίου Δικαιοσύνης, ακολουθώντας το παράδειγμα αλλοδαπών εννόμων τάξεων, με συμμετοχή και εξωδικαστικών προσωπικοτήτων και αρμοδιότητες σχετικές με τα οργανωτικά και την οικονομική αυτοτέλεια/διαφάνεια του θεσμού, η αναβάθμιση της αξιολόγησης, επιθεώρησης και επιμόρφωσης των δικαστών, η μεταβολή στη σύνθεση των πειθαρχικών Συμβουλίων και η κατοχύρωση δεοντολογικών κειμένων, του soft Law που επιδρά παιδαγωγικά στις συμπεριφορές. Η εμπέδωση της λογοδοσίας δεν ανάγεται σε μια διαδικαστική εμμονή, ούτε εμφορείται από τιμωρητική λογική. Αντιθέτως, συμβάλλει στον εκσυγχρονισμό του αξιώματος, κατά τα διεθνή και ευρωπαϊκά πρότυπα, και υπηρετεί, σύμφωνα με τον συγγραφέα, την πιο απαιτητική, παρότι αυτονόητη ως επιτομή της αποστολής του, στάση που οφείλει να τηρεί ο δικαστής: την αμεροληψία και την αναζήτηση της σωστής νομικής απάντησης.

Διασφαλίζοντας τις συνθήκες εκφοράς του δικαστικού λόγου, αναγνωρίζουμε στο πρόσωπο του δικαστή, το οποίο παραμένει ζωντανό και ισχυρό πίσω από τις πυκνές γραμμές των αποφάσεών του, τόσο την ελευθερία, όσο και τα όρια της κρίσης του. Η εγγύηση αυτής της λεπτής, πλην καθοριστικής για την ισονομία και τη φιλελεύθερη δημοκρατία, ισορροπίας, η οποία δοκιμάζεται, εσωτερικά και εξωτερικά, κάθε φορά που ο τελευταίος επιλύει μια διαφορά ή διατυπώνει μια κρίσιμη ερμηνεία για το Σύνταγμα, βρίσκεται στον πυρήνα του πλούσιου και συνεκτικού επιχειρήματος του Μιχάλη Πικραμένου. Υπ’ αυτό το πρίσμα τίθενται τα επιμέρους ζητήματα της δικαιοσύνης και οργανώνεται, χάρη στο βιβλίο, μια συζήτηση υπαρξιακής σημασίας για το πολίτευμά μας, που δεν μπορεί να εγκαταλειφθεί στον παραδικαστικό ευτελισμό, ούτε να εγκλωβιστεί στις αγκυλώσεις του κλάδου.

Ο Γιώργος Ν. Καραβοκύρης είναι επίκουρος καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ

{1BSYG}Μιχάλης Ν.Πικραμένος{1BSYG}{CR}{2BTIT}Η λογοδοσία των δικαστών στη δημοκρατία{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Ευρασία, {LF}σελ. 392{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 27 ευρ{4BTIM}ώ