Βρετανία – Ρωσία: {LF}ένα παράξενο ζευγάρι

Την 1η Οκτωβρίου του 1939, στα πρόθυρα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Ουίνστον Τσόρτσιλ σε μια ομιλία του στο BBC έκανε μια δήλωση για τις σχέσεις Ρωσίας και Μεγάλης Βρετανίας. Από τότε έμεινε η παροιμιώδης έκφραση: «Ενας γρίφος που τον ζώνει ένα μυστήριο στην καρδιά ενός αινίγματος».

O Λόρδος Ντέιβιντ Οουεν, μια από τις σημαντικές φωνές του Εργατικού Κόμματος στη Μ. Βρετανία και υπουργός Εξωτερικών το διάστημα 1977-79, καταθέτει μια συναρπαστική μελέτη ακριβώς για τη δύσκολη από κάθε άποψη σχέση ανάμεσα στα δύο κράτη, μια διπλωματική σύζευξη δύσκολη και σχεδόν μυστηριώδης χωρίς σταθερές που και ο ίδιος ο συγγραφέας φροντίζει ήδη από τον τίτλο του βιβλίου του να τη χαρακτηρίσει «Γρίφο, μυστήριο και αίνιγμα» υπογραμμίζοντας την καθόλου εύκολη διερεύνησή της.

Αυτό που έχει όμως τεράστια σημασία για τα ελληνικά πράγματα είναι ότι ο συγγραφέας θεωρεί ως σημείο έναρξης των βρετανορωσικών σχέσεων τη Ναυμαχία του Ναυαρίνου το 1827. Η ναυμαχία, δηλαδή, δεν είναι μόνο ένα γεγονός που αφορά την Οθωμανική Αυτοκρατορία και την ελληνική ανεξαρτησία, αλλά μια μεταστροφή σε παγκόσμιο επίπεδο. Σηματοδοτεί επί της ουσίας, αν όχι ολοκληρωτικά, τουλάχιστον όμως με έναν εντυπωσιακό τρόπο την ανατροπή του Συνεδρίου της Βιέννης. Οι διεθνείς απολήξεις της Ελληνικής Επανάστασης είναι περισσότερες από αυτές ώστε να υποτιμάται η σημασία και η επενέργειά της.

Το ιστορικό πλαίσιο

Από τις 11 Ιανουαρίου έως τις 25 Φεβρουαρίου 1821 έλαβε χώρα στο Λάιμπαχ (σημερινή Λουμπλιάνα) το 3ο από τα 4 συνέδρια, που ακολούθησε εκείνο της Βιέννης της Αιξ Σαπέλ και του Τρουπάου της Ιερής Συμμαχίας. Εκεί οι Αυτοκρατορίες συνήλθαν για να καταπνίξουν τις επαναστάσεις που είχαν ξεσπάσει στην Ισπανία και το Πιεμόντε της Βόρειας Ιταλίας. Ο Τσάρος Αλέξανδρος μαθαίνει ότι ένας στρατηγός του κήρυξε μια επανάσταση. Είναι ο Αλέξανδρος Υψηλάντης, κάτι που τον κάνει να διαμορφώσει μια πιο αμυντική πολιτική κατά των επαναστάσεων. Αυτό οδήγησε σε μια σειρά κινήσεων (εκδίωξη Καποδίστρια και καταδίκη Φιλικής Εταιρείας). Το συνέδριο του Λάιμπαχ όμως έφερε και την επίσημη διαφοροποίηση και την αυτοτελή πια παρουσία της Βρετανίας στο διεθνές παίγνιο. Η Αγγλία διαφοροποιείται από την πολιτική των επεμβάσεων σε τρίτες χώρες, αφού έχει την ανάγκη να διαφοροποιηθεί από την «πολυεθνική» Αυστροουγγαρία του Μέτερνιχ, που επιδιώκει την παραμονή του κόσμου των Αυτοκρατοριών, και της Ρωσίας, που διεκδικεί να διατηρήσει την Πολωνία στη κατοχή της. Επίσης η Αγγλία κάνει άνοιγμα και σε μια σειρά απελευθερωτικών κινημάτων στη Λατινική Αμερική, που οδηγούν στην ανεξαρτησία της Κολομβίας, της Χιλής, του Περού, της Βολιβίας, του Μεξικού, χώρες με τις οποίες αναπτύσσει εμπορικές σχέσεις.

Εξι χρόνια μετά το Λάιμπαχ όμως τι είναι αυτό που αλλάζει τόσο δραματικά και βρίσκει τις δύο χώρες να συμπλέουν στο θέμα του Ναυαρίνου, κάτι που εξετάζεται και στο πρόσφατο βιβλίο του Σωτήρη Ριζά («Οι Μεγάλες Δυνάμεις και η Επανάσταση», Μεταίχμιο 2021); Σίγουρα η συγκυρία των αλλαγών στη διοίκηση της Ρωσίας και της Μ. Βρετανίας. Μετά την άνοδο του Τσάρου Νικολάου Α’ στον ρωσικό θρόνο (Δεκέμβριος 1825) και ύστερα από συζητήσεις με τον απεσταλμένο της Αγγλίας δούκα Ουέλιγκτον, υπογράφεται στις 23 Μαρτίου/4 Απριλίου μεταξύ των δύο χωρών το Πρωτόκολλο της Πετρούπολης. Πρόκειται για το πρώτο διπλωματικό έγγραφο που αναγνωρίζει την πολιτική ύπαρξη της Ελλάδας, και θέτει ως διαμεσολαβητές τις δύο δυνάμεις για τη δημιουργία ελληνικού κράτους, αυτόνομου και φόρου υποτελούς στον σουλτάνο.

Και αν στην Πετρούπολη η Ρωσία είχε τον πρώτο λόγο, δύο χρόνια αργότερα στο Λονδίνο είναι ο Τζορτζ Κάνινγκ που αναλαμβάνει τα ηνία. Με τη Συνθήκη του Λονδίνου της 6 Ιουλίου 1827 οι Μεγάλες Δυνάμεις (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία), παρακινούμενες από την επιθυμία ενίσχυσης της επιρροής τους στα Βαλκάνια αλλά και στην Ανατολική Μεσόγειο, αποφάσισαν την ειρήνευση στην Ελλάδα προτείνοντας παράλληλα στον Σουλτάνο Μαχμούτ Β’ την παραχώρηση ανεξαρτησίας στους Ελληνες. Ηταν μία απόφαση που άλλαξε ουσιαστικά τα δεδομένα του ελληνικού ζητήματος και οδήγησε τελικά στην ίδρυση του Ελληνικού Κράτους. Η επανάσταση ωστόσο δεν είχε ακόμη τελειώσει καθώς η Οθωμανική Αυτοκρατορία απέρριψε τη Συνθήκη. Η οριστική ανεξαρτησία του νέου ελληνικού κράτους παγιώθηκε δυόμισι χρόνια αργότερα με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου.

Ο ρόλος του Κάνινγκ

Το σχέδιο της Συνθήκης του Λονδίνου αποδίδεται στον Γεώργιο Κάνινγκ, ο οποίος εξώθησε την άνοιξη του 1827 τον Μέτερνιχ (καγκελάριο της Αυστρίας, που επηρέαζε την Πρωσία και είχε ταχθεί αναφανδόν υπέρ της διατήρησης της ακεραιότητας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας) να αποσυρθεί από τις διαπραγματεύσεις μεταξύ των Δυνάμεων για το ελληνικό ζήτημα. Ετσι, πέτυχε αφενός την απονεύρωση του φιλοτουρκικού κλίματος, αφετέρου τον περιορισμό της ρωσικής επιρροής στο ανατολικό ζήτημα. Μάλιστα, ο Κάνινγκ είχε αποστείλει στις 23 Αυγούστου του 1823, μέσω του αμερικανού πρεσβευτή στο Λονδίνο, πρόταση στον πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών, Μονρόε για την από κοινού δράση περί προστασίας των νοτιοαμερικανικών κρατών από επιβουλές των ευρωπαϊκών δυνάμεων, κάτι που οδήγησε τον δεύτερο στη διατύπωση του δόγματος που φέρει το όνομά του (Δόγμα Μονρόε, 2 Δεκεμβρίου 1823).

Το Ναυαρίνο
ως σημείο εκκίνησης

Ο Οουεν δεν μελετά στο βιβλίο του τις δύο αυτές σημαντικές συμφωνίες αλλά ξεκινάει από το Ναυαρίνο μελετώντας με ιδιαίτερα διεισδυτικό και λεπτομερή τρόπο και αναδεικνύοντας σημεία που συχνά παραβλέπονται στην Ελλάδα για το πώς φτάσαμε εκεί. Προφανώς θεωρεί σημείο-κλειδί τον Κάνινγκ, έτσι εξετάζει την σε πολύ νεαρή ηλικία πολιτική του αναρρίχηση, την αντιπαράθεσή του με τον προκάτοχό του Κάσλρεϊ με τον οποίο μοιράζονταν την ίδια κοινή καταγωγή – Ιρλανδοί και οι δύο – αλλά όχι τη θρησκεία, πρεσβυτεριανός ο πρώτος, καθολικός ο Κάνιγκ. Μια πρώιμη αλλά πολύ χαρακτηριστική διάσταση του ιρλανδικού ζητήματος. Ο Κάνινγκ επί της ουσίας βρίσκεται πιο κοντά στα ριζοσπαστικά αιτήματα των αντιφρονούντων προτεσταντών που ανάμεσά τους είναι και η συμπαράσταση στον ελληνικό αγώνα. Θα ήταν άδικο βέβαια να περιοριστούμε σε αυτό το σημείο όση σημασία κι αν έχει για την ευρύτερη γεωπολιτική σημασία του Ναυαρίνου, καθώς το βιβλίο ξεκινώντας από το νότιο άκρο της Πελοποννήσου διατρέχει όλο το χρονικό φάσμα των βρετανορωσικών σχέσεων αυτά τα 200 χρόνια.

Ο παράγοντας Τσόρτσιλ

Ο συγγραφέας εξετάζει με μεγάλο βάθος το εύρος των βρετανορωσικών σχέσεων φτάνοντας μέχρι το σήμερα και στο σημείο μηδέν μεταξύ τους, μετά μάλιστα και από τις δολοφονίες ρώσων αντιφρονούντων σε βρετανικό έδαφος (ένταση, άλλωστε, εντοπίζεται και μετά την πρόσφατη εισβολή των ρωσικών δυνάμεων στην Ουκρανία). Ενα ακόμα σημείο με τρομακτικό ενδιαφέρον είναι οι σχέσεις που ήθελε να καλλιεργήσει ο Τσόρτσιλ με τη Ρωσία, αν και η τελευταία προς το συμφέρον της στήριξε τη νεογέννητη Τουρκία του Κεμάλ μετά την Επανάσταση του 1917. Η Ελλάδα μοιάζει να βρίσκεται μόνιμα εκεί ως μια παράπλευρη αλλά κρίσιμη παράμετρος αφού η ρήξη Βρετανίας και Ρωσίας μετά την Επανάσταση του 1917 επηρέασε την τύχη του Ελληνισμού στη Μικρά Ασία.

Καταλυτικό ρόλο στις σχέσεις Βρετανίας – Ρωσίας παίζει βέβαια ο Τσόρτσιλ. Αν και δεν είναι αρνητικός στη διαπραγμάτευση με τη Ρωσία, συμπορεύονται εξάλλου στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο , είναι παράλληλα και ένας μεγάλος πολέμιός της και συγκρούεται μαζί της. Ενα τέτοιο πεδίο σύγκρουσης είναι και ο ελληνικός εμφύλιος πόλεμος όπως επισημαίνει και ο Οουεν. Ενας από τους λόγους της σκληρής παρέμβασης του Τσόρτσιλ ήταν ίσως και η ανάμνησή του της Επανάστασης του ’17 στη Ρωσία που άλλαξε άρδην τον γεωπολιτικό χάρτη.

Το βιβλίο του Οουεν συνδυάζει ιστορία, διπλωματία και μια αποστασιοποιημένη αλλά τελείως ξεκάθαρη ματιά πάνω σε μια δύσκολη και διαρκώς μεταβαλλόμενη σχέση, μια σχέση που αν και τώρα βρίσκεται όπως επισημαίνει και ο συγγραφέας στο χειρότερο δυνατό σημείο πρέπει να συνεχίσει να προσπαθεί. Το σίγουρο είναι ότι πρόκειται για μια σχέση που ακόμα γράφει τη δική της ιστορία.

{1BSYG}Ντέιβιντ Οουεν{1BSYG}{CR}{2BTIT}Γρίφος, μυστήριο {LF}και αίνιγμα {CR}Διακόσια χρόνια στις σχέσεις Βρετανίας και Ρωσίας{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Μαριάννα Τζιαντζή {CR}Εκδ. Καστανιώτη, σελ. 520{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 20 ευρ{4BTIM}ώ