Αριστοκρατία και απελπισία…

Ενα ιδιότυπο τρίγωνο, μια κάθε άλλο παρά συνηθισμένη ερωτική ιστορία, είναι το «Πονηρό πνεύμα» του Νόελ Κάουαρντ που μόλις ανέβηκε στην Κεντρική Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου από τον Γιάννη Χουβαρδά. Η διαχρονική κρυφή επιθυμία συνομιλίας με τους νεκρούς, η γοητεία του μεταφυσικού και πάνω απ’ όλα η διάθεση αντιμετώπισης του θανάτου με ανώδυνο τρόπο συνθέτουν την πλοκή αυτής της κωμωδίας.

Ο Σερ Νόελ Πιρς Κάουαρντ (Sir Noel Peirce Coward, 1899-1973) γεννήθηκε στο Νότιο Λονδίνο και μεγάλωσε σε μια οικογένεια που σύντομα πτώχευσε. Ωστόσο η αριστοκρατική – εν μέρει – καταγωγή του φαίνεται να επηρέασε τον ίδιο και το έργο του, με τη μητέρα του, που αντιλήφθηκε εγκαίρως το ταλέντο του, να καθορίζει, τελικά, την πορεία του. Ηταν εκείνη που του γνώρισε το θέατρο, όπου από θεατής έγινε ηθοποιός, και τελικά συγγραφέας αλλά και σκηνοθέτης. Τα έργα του, κωμωδίες με βρετανικό φλέγμα, μεσουράνησαν από τη δεκαετία του ’20 ως τα μέσα του ’60, ξεπερνώντας τα σύνορα της πατρίδας του.

Το «Πονηρό πνεύμα» («Blithe Spirit») έκανε πρεμιέρα στις 2 Ιουλίου 1941 στο Ουέστ Εντ του Λονδίνου, ενώ οι βόμβες έπεφταν ακόμα και πολύ κοντά στο θέατρο. Στο πρόγραμμα της παράστασης αναγράφτηκαν οδηγίες «σε περίπτωση συναγερμού για αεροπορική επιδρομή…», υπογραμμίζοντας όμως ότι «η παράσταση θα συνεχιστεί»…

Η υπόθεση εξελίσσεται στο σαλόνι του Τσαρλς και της Ρουθ Κόντομιν όπου εκτός από ένα φιλικό ζευγάρι, τους Μπράντμαν, έχει κληθεί και η κυρία Αρκάτι, μια γυναίκα που έχει το χάρισμα να επικοινωνεί με το υπερφυσικό και να καλεί τα πνεύματα. Ολο αυτό που φαινομενικά έχει στόχο να «εμπνεύσει» τον συγγραφέα-οικοδεσπότη για να προχωρήσει στο βιβλίο του λοξοδρομεί και ανατρέπειται. Το φάντασμα της πρώην συζύγου του οικοδεσπότη επιστρέφει… Και ενώ το πάρτι που έχει στηθεί ποτίζεται όλο και πιο πολύ με αλκοόλ, η ζωή, οι σχέσεις, ο γάμος, ο έρωτας, ακόμα και ο θάνατος, τίθενται υπό αμφισβήτηση -μαζί, φυσικά, με την ίδια την επιβίωση.

Η ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ. Με εμφανή σουρεαλιστικά στοιχεία και αντίστοιχα του θεάτρου του παραλόγου, με μια γκροτέσκα αισθητική που δεν αφήνει ασχολίαστη ούτε την υπεροψία της αριστοκρατίας αλλά ούτε και την απελπισία της, ο Γιάννης Χουβαρδάς οργανώνει το «Πονηρό πνεύμα» με τον δικό του σκηνικό τρόπο. Σε τόνους ασπρόμαυρους (όχι μόνον), με ακρίβεια και ρυθμό, με τον σαρκασμό και την ειρωνεία να σκάβει τα θεμέλια της ίδιας της ζωής. Υπό τους ήχους της τζαζ και με το τραγούδι των αποχωρισμών «We’ll meet again» να δίνει το στίγμα, η άδεια, σχεδόν γυμνή σκηνή του Τσίλερ, με τον μικρό κήπο και τα ελάχιστα αντικείμενα (τρόλεϊ-μπαρ, πιάνο, έπιπλο/πικ-απ) μετατρέπεται σε πεδίο αναμέτρησης. Το δίδυμο στη σκηνογραφία Εύα Μανιδάκη-Ιωάννα Τσάμη συνομιλούν εξαιρετικά μεταξύ τους και με τις προθέσεις του σκηνοθέτη – ως συνήθως.

Η Αμαλία Μουτούση ερμηνεύει τον ρόλο- κλείδι της παράστασης (αναλυτικά στο Θέμα της Τρίτης: Μια εξαίρεση). Η διάφανη, στον ρόλο του φαντάσματος, Αννα Μάσχα συνδυάζει την αθωότητα του θανάτου με την επιθετικότητα της ζωής – σαρδόνια, γοητευτικά ύπουλη, σκηνικά ρευστή. Ο Αργύρης Ξάφης, σύζυγος και αντικείμενο πόθου/αντιπαράθεσης/εκδίκησης, ξετυλίγει το υποκριτικό του κουβάρι, εύπλαστος, αθώος και ένοχος μαζί. Η σύζυγος Κωνσταντίνα Τακάλου, προσπαθεί να ενταχθεί στο ύφος της παράστασης. Το φιλικό ζευγάρι Κατερίνα Λέχου-Γιώργος Γλάστρας αποδίδουν μια καρτουνίστικη πινελιά, η οποία εκφράζεται ακόμα πιο ξεκάθαρα από την υπηρέτρια της Ειρήνης Λαφαζάνη – εκρηκτική!

Ακολουθώντας έναν φορμαλιστικό τρόπο ο Γιάννης Χουβαρδάς συνεχίζει να προσθέτει κρίκους στην αλυσίδα της σκηνοθετικής του διαδρομής – κομμάτια μιας πορείας που οδηγούν σε ένα έργο συνόλου. Ελάχιστοι όσοι το καταφέρνουν.

Μια εξαίρεση ή Τι θα πει ηθοποιός…
Αυτή η φράση  – τι θα πει ηθοποιός – μου ήρθε στον νου, όταν το περασμένο Σάββατο, στην πρεμιέρα του Εθνικού Θεάτρου με το έργο του Νόελ Κάουαρντ «Πονηρό πνεύμα», μπήκε στη σκηνή η Αμαλία Μουτούση. Η έμπειρη ηθοποιός ερμηνεύει τον ρόλο της Κυρίας Αρκάτι, της γυναίκας που καλείται από το ζευγάρι για μια μεταφυσικού τύπου σεάνς… Η εμφάνισή της είναι το λιγότερο σαρωτική: Μπαίνει χαρούμενα και ορμητικά κάνοντας ποδήλατο, σαν ένα άτακτο, πονηρό κοριτσάκι, απρόβλεπτη ή ακόμα και ακάλεστη, και με την πρώτη φράση της («Εχω στηρίξει το ποδήλατό μου σ’ εκείνο το θαμνάκι…») αλλάζει τη ροή της παράστασης. Κάπου ανάμεσα στην υπερβολή και τη λογική, το «εκεί» και το «εδώ», η ηθοποιός, που ξεχειλίζει από ταλέντο και ενέργεια, γίνεται απλά αλλά και ουσιαστικά απολαυστική.
Κόκκινα μαλλιά, που στέκονται με τις μπούκλες τους στον αέρα, σαν από ηλεκτροπληξία, θυμίζει και τη Μαίρη Πόπινς αλλά και τη Μαρία από τη «Μελωδία της ευτυχίας», έχει κάτι από τα σκίτσα και τις γελοιογραφίες μιας άλλης εποχής, αυτοσαρκάζεται, κάνει μορφασμούς, βγάζει ήχους. Ειλικρινής και αυθόρμητη, με το ιδιαίτερο τζιν θεατρικό της κοστούμι, ένας αξιαγάπητος κλόουν που έρχεται να δώσει λύσεις και να τις ανατρέψει μαζί.
Το ταλέντο και η πορεία της Αμαλίας Μουτούση έχουν καταγραφεί εδώ και χρόνια στο θεατρικό σανίδι μέσα από ερμηνείες σε έργα, παραστάσεις, είδη διαφορετικά. Με σκηνοθέτες όπως ο Μιχαήλ Μαρμαρινός, ο Λευτέρης Βογιατζής και ο Γιάννης Χουβαρδάς, άλλοτε αέρινη και άλλοτε σκληρή, πάντοτε παρούσα, με όλο της το είναι σε αυτό που έχει αναλάβει, διαθέτει ένα μεγάλο προσόν: κάθε φορά είναι σαν να αρχίζει από το μηδέν, ενώ την ίδια στιγμή κουβαλά τη γνώση και την πολλή δουλειά που έχει συσσωρεύσει. Μοιάζει με ένα ακατέργαστο πλην κατεργασμένο υλικό που μόλις ανέβει στη σκηνή γίνεται αυτό που παίζει–είναι ο ρόλος της.
Μόνο η πρόσφατη ερμηνεία της στους «Ιχνευτές» του Σοφοκλή (Μιχαήλ Μαρμαρινός – Επίδαυρος) με τον ρόλο της Κυλλήνης (του βουνού!) και η τρέχουσα στο «Πονηρό πνεύμα» συνθέτουν ένα σπάνιο δίπολο της υποκριτικής της δεινότητας και οδηγεί στον ορισμό του τίτλου. Μην το χάσετε…