Ερρίκος Ιψεν (Γ΄)

Το 1976 ο ιδιοφυής Αλέξης Μινωτής ανέβασε στο Εθνικό Θέατρο τον «Γιάννη Γαβριήλ Μπόρκμαν» του Ιψεν, με συμπρωταγωνίστριες τη Βάσω Μανωλίδου και την Ελένη Χατζηαργύρη. Επ’ ευκαιρία αυτού του αριστουργήματος έκανα στην κριτική μου στο «ΒΗΜΑ» μια ιστορική προσέγγιση στην ευρωπαϊκή δραματουργία: «Ο “Μπόρκμαν” γράφτηκε και παίχθηκε το 1896, τη χρονιά που στη Ρωσία ανέβαινε η πρώτη αποτυχημένη παράσταση του “Γλάρου” του Τσέχωφ. Δέκα χρόνια αργότερα ο Γκόρκυ γράφει τη “Μάνα”, μυθιστόρημα που έχει ως ιστορικό στήριγμα γεγονότα που διαδραματίστηκαν στη Ρωσία πέντε χρόνια μετά τον “Γλάρο” και σύγχρονα με την παράσταση των “Τριών αδελφών” και του “Στον βυθό” του Γκόρκυ του ίδιου. Ενώ, λοιπόν, στη Ρωσία προχωρούν από τον “Γλάρο” στις “Τρεις αδελφές”, από το “Στον βυθό” στον “Βυσσινόκηπο” και από κει στη “Μάνα”, μια πορεία που μετατοπίζει το πρόβλημα από τους αστούς στους προλετάριους τους λούμπεν, και πιο πέρα στους συνειδητοποιημένους προλετάριους, στην Ευρώπη την ίδια εποχή με τον “Μπόρκμαν” ανεβαίνει στην Γαλλία ο “Υμπύ Βασιλιάς” του Ζαρρύ και ο “Συρανό ντε Μπερζεράκ” του Ροστάν, στη Γερμανία η “Βουλιαγμένη καμπάνα” του Χάουπτμαν και στην Ιταλία η “Λύκαινα” του Βέργκα, ενώ μαζί με τη “Μάνα” του Γκόρκυ στη Γαλλία δημοσιεύεται ο “Κλήρος του μεσημεριού” του Κλωντέλ, το “Γαλάζιο πουλί” του Μαίτερλινκ, στην Αγγλία ο “Σαλτιμπάγκος του Δυτικού Κόσμου” του Συνγκ, στην Ιταλία η “Κόρη του Γιόριο” του Ντ’ Ανούντσιο, στην Ισπανία τα “Δημιουργηθέντα συμφέροντα” του Μπεναβέντε και δύο δράματα του Βάλιε – Ινγκλάν, στη Σουηδία η “Σονάτα των φαντασμάτων” του Στρίντμπεργκ.

Οσοι πιστεύουν ακράδαντα, όπως εγώ, πως οι τέχνες, και ιδιαίτερα το θέατρο, είναι ένας καθρέφτης της κοινωνικής, πολιτικής και ηθικής ζωής μιας ιστορικής περιόδου, δεν θα θεωρήσουν ούτε περιττά, ούτε προκλητικά, ούτε σχολαστικά τα παραπάνω ιστορικά παραθέματα, ενδεικτικά της συνταρακτικής για την Ευρώπη δεκαετίας… Είναι η δεκαετία του μιλιταρισμού και του ιμπεριαλισμού, του εξπρεσσιονισμού και του φουτουρισμού, η δεκαετία του Φρόυντ και της θεωρίας της σχετικότητας, η δεκαετία του Πουανκαρέ και του Ράσελ, του πραγματισμού και της φαινομενολογίας, η δεκαετία της γέννησης του κινηματογράφου, η εποχή που ο ηλεκτρισμός μπαίνει στη βιομηχανία. Ο Ιψεν, επειδή πριν απ’ όλα ήταν ποιητής, ξεπέρασε γρήγορα τον θετικισμό του αιώνα του και στο τέρμα του βίου του, στον “Μπόρκμαν”, ξεσκεπάζει με ψύχραιμο χέρι το αλαζονικό άτομο που πρόβαλε ο 19ος αιώνας ως δημιουργό της ιστορίας. Ο ποιητής ψυχανεμίζεται  το νέο ψυχρό ρεύμα που διακατέχει το ιστορικό γίγνεσθαι στη γριά του Ευρώπη.

Ο Μπόρκμαν είναι ο τελευταίος αστός που θέλει να διορθώσει τον κόσμο. Σε λίγο αρχίζει ο αιώνας του Χίνκελ, του αστού που βλέπει τον κόσμο ως απέραντο πεδίο για εκμετάλλευση, ο Μπόρκμαν, ο άνθρωπος των καλών προθέσεων και των αγαθών κινήτρων, πνίγεται μέσα στη θύελλα μιας καινούργιας αντίληψης για τον κόσμο. Ο Χίνκελ, πρόδρομος του αμερικάνικου πραγματισμού του Ουίλιαμ Τζέιμς και του Ντιούι, δέχεται πως κριτήριο της αλήθειας είναι η αξία των πραγμάτων, δηλαδή το αποτέλεσμα, το πρακτικό αποτέλεσμα. Μέσα σε αυτό το πλέγμα θέση δεν έχουν οι μονομανείς οραματιστές, ατομικοί σωτήρες και κοινωνικοί απόστολοι. Ο Μπόρκμαν θυσίασε μια ζωή, έναν έρωτα, πάτησε πάνω στην προσωπική του τιμή για να γκρεμιστεί έκπληκτος και αμήχανος μπρος στους μηχανισμούς που κινητοποιήθηκαν για τη συντριβή του. Βουλιάζει αμετανόητος μέσα στα συντρίμμια του προσωπικού του, καλύτερα ατομικού του, οράματος. Ο Χίνκελ, πρόσωπο αόρατο, στο δράμα θριαμβεύει. Πιστεύω ότι ο Χίνκελ έγινε ορατό πρόσωπο στο θέατρο με άλλο όνομα στην “Αγία Ιωάννα των σφαγείων”, ως Μάουλερ. Το έργο γράφτηκε το 1932, τη χρονιά που παίχθηκε η ελεύθερη διασκευή του Μπρεχτ στη “Μάνα” του Γκόρκυ. Ας κρατήσουμε αυτή τη σύμπτωση για παρακάτω. Ο Μπόρκμαν, λοιπόν, είναι μια πραγματικότητα της εποχής του και εκφράζει το βασίλεμα μιας ποιότητας ζωής και ενός ήθους και την ανατολή μιας άλλης ποιότητας και ενός άλλου ήθους. Αυτού του είδους οι αλλοιώσεις είναι τελείως διαφορετικές στην τσαρική Ρωσία της ίδιας εποχής. Οταν στην Αγγλία κερδίζει έδαφος σε βάρος της Βουλής των Λόρδων η Βουλή των Κοινοτήτων, στη Ρωσία απελευθερώνονται οι δουλοπάροικοι. Είναι η εποχή που δρα και γράφει στην Αγγλία ο Μαρξ».

ΝΟΡΑ. Το 1990, με τίτλο της κριτικής μου στα «ΝΕΑ» «Οίκος αμοιβαίας ενοχής», έγραφα για το «Σπίτι της Κούκλας – Νόρα» του Ιψεν που σκηνοθέτησε η Ρούλα Πατεράκη στο Θέατρο ΑΘΗΝΩΝ για τον θίασο της Κατερίνας Μαραγκού: «Τι νόημα έχει για τον σημερινό θεατή ένα έργο του Ιψεν; Το ερώτημα έχει ενδιαφέρον, γιατί είναι γνωστό σε όλους ότι ο Ιψεν, μετά την πρώτη του ποιητική περίοδο και συγχρόνως με την ανακάλυψη της ορθολογισμένης γεωμετρικής φόρμας της Γαλλικής Σχολής (κυρίως του Σκριμπ) στράφηκε προς τη διερεύνηση του κοινωνικού ανθρώπου της εποχής του. Πράγματι τα περισσότερα έργα του, μετά το κωδικό του πρωτόλειο “Ο σύνδεσμος των νέων” (1869), διερευνούν τη θέση του ατόμου μέσα στην κοινωνία και τα ηθικά προβλήματα που αναφύονται από την αναπόφευκτη σύγκρουση. Ετσι έχει πράγματι νόημα η ερώτηση της αρχής, αφού είναι αυτονόητο ότι οι κοινωνικές συνθήκες αλλάζουν, και μάλιστα ραγδαία, τα τελευταία εκατό χρόνια και άρα οι σχέσεις που διέπουν το δίπολο άτομο – κοινωνία μεταβάλλονται.

Στην πρώτη ανάγνωση το “Σπίτι της Κούκλας – Νόρα” του Ιψεν (1879) φαίνεται να ανατέμνει τα προβλήματα του αστικού γάμου και τις ηθικές παραμέτρους, μέσα στις οποίες εγγράφεται η συζυγική συμβίωση στις συνθήκες του αυστηρού θρησκευτικού προτεσταντικού κλοιού.

Στην πρώτη αυτή ανάγνωση το έργο ίσως δεν βρίσκει σήμερα αντιστοιχία, και μάλιστα σε μας εδώ κάτω στη Μεσόγειο, όπου το θρησκευτικό αίσθημα δεν έχει γίνει ποτέ ορθολογιστική ζεύγλα και η ηθική δεν μετράται με λογιστικές πράξεις. Ο Ιψεν δεν ήταν ένας ηθογράφος, ούτε ένας ποιητής της επικαιρότητας. Υπήρξε ένας βαθύς ανατόμος ψυχών και οι διαγνώσεις του ίσχυαν, τόσο για την κοινωνία της εποχής του, όσο και για τη δική μας. Κι αυτό συμβαίνει, γιατί συνελάμβανε τα δράματά του από τη γωνία της υπαρξιακής αγωνίας των ατόμων και όχι από τη συγκυριακή κοινωνική οπτική.

Από την πρώιμη δραματουργία του έθεσε ως αίτημα των ηρώων του την επώδυνη πορεία προς την αυτογνωσία και την ταυτότητα των προθέσεων με την πράξη. Οι ήρωές του έρχονται αντιμέτωποι με τη σύμβαση, τη μικρότητα, την άγνοια, την υποκρισία και παλεύουν να ξεπεράσουν το εμπόδιο της τάσης για συμμόρφωση, για υποταγή, που καιροφυλακτεί μέσα στον καθένα μας. Οι ήρωές του συχνά συντρίβονται, ψάχνοντας να βρουν το δρόμο προς τον εαυτό τους και συχνότερα συντρίβονται, γιατί νόμισαν πως τον βρήκαν, ενώ ακολουθούν τον ακριβώς αντίθετο. Μέσα στην απελπισία τους συχνότατα οικοδομούν έναν κόσμο ψευδή και υπνωτισμένοι τον δέχονται για αληθή, γιατί δεν τολμούν να κοιτάξουν κατάματα την καταστροφή ή την αποτυχία. Είναι ενδιαφέρον ότι οι περισσότεροι από τους ήρωές του που βρίσκουν το κουράγιο να κοιτάξουν κατάματα την αλήθεια και να εξέλθουν από τον κλοιό είναι γυναίκες. Χωρίς αυτή τη σημαντική διαπίστωση δεν θα μπορέσουμε να συλλάβουμε το μήνυμα της “Νόρας”.

Το πρώτο κλειδί για να ανοίξουμε το έργο είναι ο τίτλος του: “Το σπίτι της κούκλας”. Το σπίτι, ο οίκος, είναι το ιερό άσυλο, το σύμβολο του αστικού γάμου. Δεν είναι παράξενο που ο Ιψεν, εγκαινιάζοντας με τη “Νόρα” την πυκνή του τεχνική, εγγράφει όλη τη δράση του έργου στο καθιστικό, στο σαλόνι του σπιτιού, στο χώρο δηλαδή υποδοχής και ταυτόχρονα κυματοθραύστη των κοινωνικών καταιγίδων και της έξωθεν επιβουλής. Το σαλόνι είναι ένας προμαχώνας που εξασφαλίζει το άβατο της συζυγικής παστάδας, τόπου απρόσιτου, ιερού ταμπού ως εκ τούτου. Μέσα σε αυτόν τον οίκο η Νόρα – σύζυγος είναι ένα άθυρμα ή μια κούκλα, ένα ωραίο ενεργούμενο. Είναι ένα πολύτιμο αντικείμενο που παραχωρήθηκε από τον πατέρα στον σύζυγο. Ο οίκος, λοιπόν, είναι ένας τόπος υποταγής, ασφάλειας, στοργής και χαράς, τόπος, όπου αναπαράγεται η οικογενειακή ηθική ως δεσμός αμοιβαίας ενοχής και θεσμός που διαμορφώνει προσωπικότητες με έντονη τη συνείδηση του καθήκοντος. […] Η Νόρα βρίσκει τον δρόμο της, όταν ανακαλύπτει ότι οι νόμοι της αγοράς δεν υπακούουν στον νόμο της αγάπης. Ο Τόρβαλτ, ο πουριτανός άνδρας της συμβιβάζει τα αισθήματά του με τη λογιστική και εξαγοράζει την αγάπη του με ομόλογα επί τη εμφανίσει. Το σκάνδαλο που δημιούργησε η Νόρα στον καιρό της δεν ήταν τόσο, γιατί ξεπόρτισε, παρατώντας τον άνδρα της και τα παιδιά της. Το σκάνδαλο οφειλόταν στο γεγονός ότι οι πουριτανοί της αγοράς και της εξουσίας διέβλεπαν ότι ο Ιψεν μαζί με τη Νόρα κάλυπτε και τον Κρόγκσταντ και τη Χριστίνα. Αυτοί οι αμαρτωλοί, οι πεπτωκότες, οι εκβιαστές και οι εξαπατημένοι, οι αδύνατοι και οι αποσυνάγωγοι έχουν τη δύναμη να συγχωρούν, να συγκαταβαίνουν και να αγαπούν. Ο Ιψεν στην παραβολή του καλού δούλου που πολλαπλασιάζει τα χρήματα του αφέντη του, αντιπαραθέτει το επεισόδιο της πόρνης που σώζεται, γιατί πολύ αγάπησε. Με αυτή την ανάγνωση το έργο του μεγάλου Νορβηγού έχει νόημα να μας απασχολεί σήμερα, αφού θέτει καίρια προβλήματα του αυθεντικώς ζην».