ΗχοΔύναμα

Μπετόβεν: Τα Πέντε Κοντσέρτα για Πιάνο: Εμιλ Γκίλελς, Ορχήστρα του Κλίβελαντ, Λοορίν Μάαζελ και πρόβα των Εμιλ Γκίλελς και Γκέοργκ Σελ, Mezhdunarodnaya-Kniga, 3 CD

Το 1968 έγινε πραγματικότητα ένα δισκογραφικό εγχείρημα, που χρειάστηκε σχεδόν έναν χρόνο προετοιμασίας, κυρίως σε δύσκολες διαπραγματεύσεις ανάμεσα στα υπουργεία Εξωτερικών των ΗΠΑ και της πάλαι ποτέ ΕΣΣΔ. Η αγγλική ΕΜΙ είχε την ιδέα να φέρει μαζί την Ορχήστρα του Κλίβελαντ υπό τον Γκέοργκ Σελ με τον σπουδαίο ρώσο πιανίστα Εμιλ Γκίλελς, για να ηχογραφήσουν τα Πέντε Κοντσέρτα για πιάνο του Μπετόβεν. Οι ηχογραφήσεις αποδείχθηκαν σταθμός στην ιστορία των έργων. Η δε συνεργασία των δύο μουσικών έμελλε να συνεχιστεί. Ομως, ο Σελ πέθανε ξαφνικά λίγο καιρό αργότερα και αρκετά σχέδια της ΕΜΙ για το Κλίβελαντ δεν ευοδώθηκαν. Από εκείνη την περίοδο που ο Γκίλελς πήγε για πρώτη φορά στο Κλίβελαντ υπάρχει εδώ μία έως τώρα ανέκδοτη πρόβα με τους Γκίλελς και Σελ, πιάνο και δεύτερο πιάνο αντίστοιχα, στο Πέμπτο Κοντσέρτο: είναι εκπληκτικό να ακούς πώς ο Σελ διδάσκει στον (μέγα) Γκίλελς και το πώς αυτός ανταποκρίνεται… Τον ίδιο καιρό, ο Γκίλελς, συνοδευόμενος διαρκώς από πράκτορα της KGB για τον φόβο απόδρασης στη Δύση, δεν μιλούσε ακόμα αγγλικά, ούτε λέξη – η πρόβα είναι στα γερμανικά. Και περνούσε, όπως έγραψε ο ίδιος αργότερα, τον ελεύθερο χρόνο του στο Κλίβελαντ με μεγάλες βόλτες και επισκέψεις στα «μουσεία τροφίμων»: δηλαδή, στα σουπερμάρκετ, άγνωστο είδος στην τότε ΕΣΣΔ…

Η σχέση των δύο ανδρών κράτησε λίγο, αλλά ο σεβασμός ήταν άμεσος και βαθύς. Ετσι, εννέα χρόνια αργότερα, το 1977, ο Εμιλ Γκίλελς επέστρεψε στο Κλίβελαντ, για να τιμήσει τη μνήμη του Σελ. Και ερμήνευσε τα ίδια ακριβώς έργα, πλέον υπό τον Λόοριν Μάαζελ, που όμως δεν ηχογραφήθηκαν. Αλλά οι συναυλίες υπήρξαν αποθέωση για τον ρώσο πιανίστα που ήδη πια είχε κατακτήσει τον κόσμο, ειδικά ως κορυφαίος μπετοβενικός ερμηνευτής της εποχής του, που έκτοτε ουδέποτε ξεπεράστηκε. Τώρα, για πρώτη φορά, η ρωσική εταιρεία Mezhdunarodnaya-Kniga που κατάφερε να αποκτήσει πειρατικές – πιθανότατα πάντως ραδιοφωνικές – ηχογραφήσεις εκείνων των συναυλιών, τις φέρνει στο φως. Ο ήχος τους είναι αυτός που αναμένει κανείς: ακούς τα πάντα, αλλά δεν προορίζονται για ανθρώπους που έχουν ανάγκη τον τέλειο ήχο για να ακούσουν μία ηχογράφηση. Για όλους τους άλλους, όμως, πρόκειται για ένα συναρπαστικό ντοκουμέντο, με προφανή τη σημασία του, χωρίς ανάγκη οιασδήποτε επεξήγησης.

Ο Γκίλελς του ’68 δεν ακούγεται ακριβώς ο ίδιος με εκείνον μιας δεκαετίας αργότερα – όμως, σε αυτό παίζει προδήλως ρόλο και το υποστηρικτικό του πλαίσιο: ο Μάαζελ, σημαντικός μουσικός, φυσικά δεν είναι Σελ… Ρόλο παίζει επίσης και η ποιότητα της ηχογράφησης. Πάντως, το αποτέλεσμα είναι συναρπαστικό, ενίοτε δε φρενήρες. Οπως και ο Σελ, έτσι και ο Γκίλελς πέθανε τελικά νωρίς. Και, λίγα χρόνια αργότερα, θα άφηνε στη μέση έναν συναρπαστικό κύκλο με τις Σονάτες για πιάνο του Μπετόβεν, αλλά και σχέδια της εταιρείας του να ηχογραφήσει εκ νέου και τα πέντε Κοντσέρτα για Πιάνο, κάτι που πάντως δεν είχε κερδίσει μέχρι τη στιγμή του θανάτου του τη συγκατάθεσή του – ακριβώς λόγω εκείνων των ηχογραφήσεων με τον Σελ…