1922: το έτος μηδέν της σύγχρονης λογοτεχνίας

Το 1922 ήταν μια χρυσή χρονιά για τις λογοτεχνικές εκδόσεις. Τα βιβλία εκείνης της χρονιάς εξακολουθούν να έχουν ιδιαίτερη αξία καθώς ο μοντερνισμός αποτυπώθηκε στις σελίδες των συγγραφέων όπως οι Τζέιμς Τζόις, Τ.Σ. Ελιοτ, Βιρτζίνια Γουλφ, Μπέρτολτ Μπρεχτ, Λούντβιχ Βίτγκενσταϊν. Τα έργα τους από εκείνη την εποχή έγιναν το επίκεντρο ανοίγοντας συζητήσεις για τη νέα πραγματικότητα που αναδυόταν. Ακριβώς πριν από έναν αιώνα, ο κόσμος είχε αλλάξει εξαιτίας του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Είχε επίσης αλλάξει καθώς ο Πικάσο με τις «Δεσποινίδες της Αβινιόν» και ο Ιγκόρ Στραβίνσκι με την «Ιεροτελεστία της άνοιξης» είχαν προκαλέσει ρωγμές στη ζωγραφική και τη μουσική. Αμέσως μετά τον πόλεμο ήταν λοιπόν αναμενόμενο να συμβεί ρήξη και στη λογοτεχνική πραγματικότητα.

Το ρεύμα του μοντερνισμού διαπέρασε τους συγγραφείς οι οποίοι σχημάτισαν την πεποίθηση ότι η εποχή τους ήταν εξαιρετικά ταραγμένη και περίπλοκη. Πεποίθηση που ενισχύθηκε εξαιτίας των απωλειών που προκάλεσαν οι πρωτόφαντες πολεμικές μηχανές και αργότερα οι τεχνολογικές εξελίξεις και η οικονομική πρόοδος που ακολούθησαν. Αφού η ίδια η ανθρωπότητα είχε αλλάξει, χρειαζόταν επειγόντως νέους τρόπους για να πει την ιστορία της. Αυτό και έκαναν το 1922 με την εμφάνισή τους τα δύο μνημεία του λογοτεχνικού μοντερνισμού: το μυθιστόρημα του Τζέιμς Τζόις «Οδυσσέας» και το ποίημα του Τ.Σ. Ελιοτ «Ερημη χώρα». Ο μοντερνισμός ως λογοτεχνικό κίνημα εμπνεύστηκε εν μέρει από τη σκέψη του Ζίγκμουντ Φρόιντ και ειδικότερα τη σημασία του ασυνείδητου στην καθημερινή μας ζωή. Οπως και από την ιδέα του φιλοσόφου Ανρί Μπερξόν για τον χρόνο ως υποκειμενική κατασκευή που δεν πρέπει να επιδιώκουμε να ποσοτικοποιήσουμε σε μετρήσιμες μονάδες.

Η συνείδηση. Κατ’ αυτή την έννοια οι μοντερνιστές πίστευαν, σύμφωνα με τον Φρόιντ, ότι μια καλά πλαισιωμένη αφήγηση του συνειδητού νου δεν θα έκανε. Αντίστοιχα, σύμφωνα με τον Μπερξόν, μια τυπικά δομημένη αρχή, μέση και τέλος ήταν ένας παράλογος κακός τρόπος αναπαράστασης της πραγματικής ζωής.

Ο κριτικός λογοτεχνίας του «Critic Magazine» Τζον Σελφ στην αποτίμησή του για την αξία των λογοτεχνικών εκδόσεων του 1922 επισημαίνει πως οι δύο θεωρητικές απόψεις περικλείονται άψογα στο δοκίμιο «Modern Fiction» του 1919 από τη Βιρτζίνια Γουλφ. Η τρίτη σημαντική φυσιογνωμία μαζί με τον Ελιοτ και τον Τζόις γράφει: «Ας καταγράψουμε τα άτομα καθώς πέφτουν στο μυαλό με τη σειρά με την οποία πέφτουν, αφήστε μας να εντοπίσουμε το μοτίβο το οποίο καταγράφει η συνείδηση, όσο ασύνδετο και ασυνάρτητο κι αν είναι στην εμφάνιση».

Η βασική συνδετική φιγούρα στο έτος μηδέν της λογοτεχνίας ήταν ο νεαρός ποιητής Εζρα Πάουντ. Η ανυπόμονη επιθυμία του για μια νέα Αναγέννηση τον οδήγησε στο να βρει εκδότη για το πρώτο μυθιστόρημα του Τζόις «A Portrait of the Artist as a Young Man», ενώ ο ίδιος διάβασε προσχέδια σελίδων του «Οδυσσέα». Και ο Ελιοτ αφιέρωσε την «Ερημη χώρα» στον Πάουντ, στον «il miglior fabbro», τον μεγαλύτερο τεχνίτη.

Ανθρώπινες σχέσεις. Σε αυτό το νέο λογοτεχνικό τοπίο οι σχέσεις των ανθρώπων μεταξύ τους γονιμοποιούν τα νέα φαινόμενα. Οπως συνέβη με δύο συναντήσεις στη Γαλλία και την Αγγλία εκείνη τη χρονιά. Η πρώτη έγινε στο ξενοδοχείο Majestic στο Παρίσι, στις 18 Μαΐου 1922. Οταν οι πάτρωνες των τεχνών Σίντνεϊ και Βάιολετ Σιφ διοργάνωσαν μια βραδιά στην οποία παραβρέθηκαν – μαζί με τους συνήθεις υπόπτους όπως ο Πικάσο και ο Στραβίνσκι – δύο από τις μεγάλες λογοτεχνικές ιδιοφυΐες του αιώνα, ο Μαρσέλ Προυστ και ο Τζέιμς Τζόις.

Οι πηγές διαφωνούν για το τι συνέβη μεταξύ τους: αντάλλαξαν κοινότοπα κομπλιμέντα, χωρίς να έχουν διαβάσει ο ένας το έργο του άλλου; Ή μήπως συνέκριναν τις παθήσεις τους; Την εξασθενημένη όρασή του ο Τζόις, το ευαίσθητο στομάχι του ο Προυστ; Ο Τζον Σελφ δηλώνει προτίμηση στην εκδοχή του Βλαντίμιρ Ναμπόκοφ, ο οποίος είπε ότι όταν ο Προυστ και ο Τζόις μοιράστηκαν το νυχτερινό ταξί της επιστροφής τους, στη διάρκεια της διαδρομής τσακώνονταν για το αν έπρεπε να ανοίξουν ή να κλείσουν το παράθυρο.

Παρ’ όλα αυτά, ο Τζόις επρόκειτο να φτάσει στο αποκορύφωμά του εκείνη τη χρονιά και ο Προυστ είχε μόλις εκδώσει τον τέταρτο τόμο της «Αναζήτησης του χαμένου χρόνου», ενώ ετοιμαζόταν η αγγλική μετάφραση του πρώτου τόμου. Το αριστούργημα του Προυστ βασιζόταν στη θεωρία του Μπερξόν: η αφήγηση οδηγείται από την ακούσια μνήμη, προχωρά όχι χρονολογικά αλλά από την παρόρμηση της μνήμης, η οποία τελεί υπό τον έλεγχο της νόησης. Υπό αυτή την έννοια, ο Εζρα Πάουντ είχε δίκιο όταν έβλεπε, στην «όμορφη πλήξη» των προτάσεων του Προυστ, έναν νοσταλγό όσο και σπουδαίο καινοτόμο.

Αμφισβήτηση. Η δεύτερη συνάντηση της χρονιάς ήταν τον Σεπτέμβριο όταν η Βιρτζίνια Γουλφ φιλοξενούσε στο Monk’s House στο Ρόντμελ του Σάσεξ τον Τ.Σ. Ελιοτ και τον Ε.Μ. Φόρστερ. Ο κουνιάδος της Γουλφ, Κλάιβ Μπελ, ο οποίος είχε βρεθεί στο ξενοδοχείο Majestic με τον Προυστ και τον Τζόις, ανέφερε στη συντροφιά του Monk’s House τον «Οδυσσέα». Ο Ελιοτ ήταν υπέρ του. Και αργότερα θα το περιέγραφε ως «το βιβλίο στο οποίο χρωστάμε και από το οποίο κανείς μας δεν μπορεί να ξεφύγει». Η Γουλφ, λιγότερο φανατική, αναγνώρισε «την αναμφισβήτητη περιστασιακή ομορφιά των φράσεών του». Ο Φόρστερ αμφιταλαντεύτηκε. Ο ίδιος μέχρι τότε δεν ήταν μοντερνιστής. Φαινόταν να έχει αφήσει πίσω του τη λογοτεχνική του καριέρα, με το τελευταίο του μυθιστόρημα «Howards End» πριν από 12 χρόνια, ενώ ετοίμαζε ακόμη ένα, το «Πέρασμα στην Ινδία». Ο Φόρστερ ένιωθε ότι δεν μπορούσε να γράψει για τον νέο, μεταπολεμικό κόσμο. Ωστόσο, μετά τον θάνατό του, η κριτική κατάφερε να δει στο μυθιστόρημά του «Maurice», με θέμα την ομοφυλοφιλία, πόσο ριζοσπαστικός επιθυμούσε να γίνει.

Η Γουλφ μπορεί να ήταν ακριβώς η σύγχρονη του Τζόις (γεννήθηκε μία εβδομάδα πριν από αυτόν και πέθανε δύο μήνες μετά), αλλά προτιμούσε τον Ελιοτ ως συγγραφέα. Οι δυο τους το 1922 ήταν φίλοι και της είχε διαβάσει τα πρώτα στάδια της «Ερημης χώρας». Η Γουλφ είδε στον Ελιοτ την ουσιαστική του αντίφαση: τον τρόπο του τραπεζικού υπαλλήλου (εργάστηκε στο Lloyds για οκτώ χρόνια), την προσεκτική ομιλία του, στραμμένη ενάντια στον ριζοσπαστισμό της ποίησής του, και τα μάτια του που έμοιαζαν να «ξεφεύγουν από τους υπόλοιπους».

Και μετά υπάρχει η Γουλφ. Η ώριμη καριέρα της συνήθως λέγεται ότι ξεκινά με την «Κυρία Ντάλογουεϊ», που δημοσιεύτηκε το 1925. Αλλά ήταν το 1922 που κυκλοφόρησε το πρώτο της πραγματικά μοντέρνο μυθιστόρημα, «Το δωμάτιο του Τζέικομπ». Είναι ένα μεταβατικό έργο προς τα πιο γνωστά μυθιστορήματά της, αλλά σε αντίθεση με τον μαξιμαλισμό του Ελιοτ και του Τζόις η Γουλφ προχώρησε προς τα μέσα, με εσωτερικό μονόλογο και ρεύμα συνείδησης. Εκεί που ο «Οδυσσέας» δημιούργησε τον αντιήρωα Λέοπολντ Μπλουμ, «Το δωμάτιο του Τζέικομπ» είναι το πρότυπο του απόλυτου αντιήρωα: ο Τζέικομπ δεν είναι σε μεγάλο βαθμό εκεί, αλλά ανακαλείται μέσω επιστολών, αντικειμένων και όταν οι άλλοι συνομιλούν για εκείνον.

Κάποια από τα λογοτεχνικά μνημεία του 1922

The Beautiful and Damned, Francis Scott Fitzgerald

Βασισμένο σε μεγάλο βαθμό στη σχέση μεταξύ συγγραφέα και συζύγου, το μυθιστόρημα προσφέρει μια κοινωνική τεκμηρίωση για το σεξ, την ηθική, τα χρήματα και τη χρυσή εποχή της τζαζ της Νέας Υόρκης.

The Velveteen Rabbit, Margery Williams

Ενα πολυαγαπημένο παιδικό παραμύθι, που αφορά ένα μικρό παιχνίδι – κουνέλι και την επιθυμία του να γίνει πραγματικότητα.

England, My England, D.H. Lawrence

Μια συλλογή διηγημάτων από αυτά που ο Λόρενς θεωρούσε ότι ήταν τα καλύτερά του, με φόντο τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι μεμονωμένες ιστορίες γράφτηκαν μεταξύ 1913 και 1921 και η πρώτη έκδοση δημοσιεύτηκε από τον Thomas Seltzer το 1922.

Baal, Bertolt Brecht

Το πρώτο μεγάλο έργο του μοντερνιστή Μπρεχτ, ο «Baal» μελετά θέματα σεξουαλικής εξερεύνησης και δυσαρεστημένης νιότης. Ο νεαρός τότε 18χρονος Μπρεχτ χειρίζεται θέματα ενηλίκων (συμπεριλαμβανομένου του φόνου) με ιδιαίτερη ωριμότητα και τα διατυπώνει επιδέξια. Περιέχει τέσσερα ποιήματα με συνοδευτική μουσική, χαρακτηριστικό που αργότερα θα γίνει σήμα κατατεθέν της δουλειάς του.

Tractatus Logico-Philosophicus, Ludwig Wittgenstein

Το μόνο ολοκληρωμένο έργο του αυστριακού φιλοσόφου. Το κείμενο επιδιώκει να ορίσει τη σχέση μεταξύ πραγματικότητας και γλώσσας, μέσω της χρήσης μιας σειράς προτάσεων που τίθενται ως προετοιμασία για τη μεταφυσική θεωρία της εικόνας στη γλώσσα που διατύπωσε ο Βίτγκενσταϊν.