Τρεις φωτογραφίες, τρεις ιστορίες, τρεις συμβολισμοί

Ξέρουμε τα «κλικ» που γίνονται διάσημα: η φωτογραφία του Λευτέρη Παρτσάλη με τις γιαγιάδες της Λέσβου να ταΐζουν με μπιμπερό ένα μικρό προσφυγάκι, στο πικ της προσφυγικής κρίσης, ήταν μια εικόνα που μας επέτρεψε να δούμε διαφορετικά τους ανθρώπους που έφταναν στις ακτές των ελληνικών νησιών. Μόλις φέτος το καλοκαίρι, η φωτογραφία του Νικόλα Οικονόμου από τις φωτιές στη Βόρεια Εύβοια έφτασε να γίνει εξώφυλλο στο περιοδικό «Time» ως σύμβολο της κλιματικής κρίσης. Εκτός από αυτά τα «κλικ» υπάρχουν και τα άλλα, αυτά που ντύνουν την επικαιρότητα και ενίοτε χτυπούν μια ευαίσθητη χορδή.

«Για κάθε Αλκη»

Οι συμβολισμοί μιας φωτογραφίας μερικές φορές γίνονται σπρωξιά ενεργοποίησης.

Το χαμογελαστό προφίλ του νεαρού Αλκη, του τελευταίου θύματος οπαδικής βίας στην Ελλάδα, έβαλε πρόσωπο στο όνομα που έγινε θέμα συζήτησης σε όλη τη χώρα. Μεμιάς η υπόθεση έγινε πιο προσωπική, πιο συναισθηματική και οδήγησε τους Θεσσαλονικιούς στον τόπο της δολοφονίας, ώστε να αφήσουν γράμματα, λουλούδια και φανέλες του Αρη. Αν υπάρχει όμως μια εικόνα που χτύπησε πραγματικά νεύρο, είναι αυτή που οδηγεί όσους τη βλέπουν στο ανατριχιαστικό συμπέρασμα πως στη θέση του Αλκη θα μπορούσε να είναι ένα οποιοδήποτε 19χρονο παιδί, ακόμα και το δικό τους. Στο Πειραματικό Σχολείο Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης οι μαθητές σχημάτισαν τη φράση «Για κάθε Αλκη» με τις σχολικές τους τσάντες. Εκατσαν σε κύκλο, σιωπηλά, και άφησαν την εικόνα, που δημοσιεύτηκε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, να κάνει τη δουλειά της. Εκείνη ταξίδεψε στα ΜΜΕ και στα διαδικτυακά προφίλ των χρηστών, ένα viral χωρίς χιουμοριστικό περιεχόμενο και χωρίς να εκβιάζει δάκρυα: μια εικόνα πένθους χωρίς βία, χωρίς να προβάλλει τη λογική των αντιποίνων. Ενδεχομένως συνέβαλε κι εκείνη, με τη σειρά της, ώστε η επόμενη ημέρα από τη δολοφονία να μη γίνει το φόντο μιας επόμενης, ώστε η κάθε πλευρά να μετράει από ένα θύμα.

Μερικές φορές είναι τόσο απλό: μετά το σοκ των πρώτων εικοσιτετραώρων και το ύφος της αντίδρασης, ακόμα και σε επίπεδο ποδοσφαιρικών παραγόντων, οι πληροφορίες από το Μέγαρο Μαξίμου μιλούσαν για πρόθεση της κυβέρνησης να αυστηροποιήσει το πλαίσιο για την οπαδική βία. Στο αθλητικό νομοσχέδιο εντάσσονται πλέον και οι σχετικές διατάξεις, με αναμενόμενες αλλαγές και στον τρόπο διοίκησης της Ελληνικής Ποδοσφαιρικής Ομοσπονδίας. Δεν υπήρξε ούτε μία ομάδα που να μην εξέφρασε τον αποτροπιασμό της με τη δολοφονία του – ακόμα κι αν έγινε για λόγους επικοινωνιακούς, η κοινή καταδίκη ήταν αποτέλεσμα και του κοινωνικού ρεύματος που δημιουργήθηκε μετά τη δολοφονία. Και, κυρίως, ήταν μια μικρή πρώτη νίκη απέναντι σε μια κατάσταση που έδειχνε βαλτωμένη την τελευταία δεκαετία.

Εκείνες που έμειναν πίσω

Σε κανονικές συνθήκες ίσως να μην γνώριζαν ποτέ η μία την άλλη.

Υπήρξε όμως ένα γεγονός στην ζωή της καθεμιάς που τις ένωσε για πάντα. Στις 14 Φεβρουαρίου, έξω από το Εφετείο για την υπόθεση της δολοφονίας της Ελένης, η μητέρα της, Κούλα Τοπαλούδη, βρήκε στις δύο γυναίκες που την αγκάλιασαν ανθρώπους που την καταλαβαίνουν απολύτως. Η Γαρυφαλλιά, κόρη της Αννας Ψαράκου, δολοφονήθηκε στην Φολέγανδρο από τον σύντροφό της. Η Ερατώ, κόρη της Ελένης Κρεμαστιώτη, στην Λέσβο από τον πρώην της. Τρεις γυναίκες που βρέθηκαν μαζί όχι μόνο να παλεύουν για την δικαίωση των παιδιών τους, αλλά να γίνονται οι ίδιες σύμβολα για πολλά ακόμα κορίτσια που διστάζουν να πουν «όχι».

Η φωτογραφία με τις τρεις μητέρες έδειξε τις διαφορές στην ηλικία και στο χρώμα των μαλλιών τους, όμως τα όσα τις ένωσαν ήταν πολλά περισσότερα από όσα τις χώριζαν. Η αγκαλιά τους συμβάλλει στην αλλαγή παραδείγματος. Είναι πολύ συχνό φαινόμενο όταν μια γυναίκα ζητάει βοήθεια για να ξεφύγει να βρίσκει κλειστές πόρτες -είτε από γείτονες που δεν θέλουν να μπλέκονται και κλείνουν τα αυτιά τους είτε από την κοινή γνώμη, που συχνά γυρνάει την πλάτη στα θύματα γιατί «πήγαιναν γυρεύοντας». Οι τρεις μητέρες που έχασαν τα κορίτσια τους είναι η ζωντανή απόδειξη πως η βία, όταν ξεκινάει, δεν έχει όριο. Οι γυναικοκτονίες το 2021 ήταν ένας αριθμός που αυξανόταν αδικαιολόγητα κάθε μήνα -και όταν πια οι αριθμοί μεγαλώνουν τόσο είναι εύκολο να ξεχάσει κανείς πως πίσω από κάθε ιστορία βρίσκονται άνθρωποι που θέλουν την τιμωρία των δολοφόνων, αλλά επίσης θέλουν τα δικά τους παιδιά να είναι τα τελευταία που χάνονται με αυτόν τον τρόπο. Αν η εκστρατεία #MeToo είναι κατά κύριο λόγο γυναικεία, οι τρεις μητέρες έδωσαν το σύνθημα για τον τρόπο που πρέπει να αντιμετωπίζονται οι υποθέσεις κακοποίησης: με αλληλεγγύη, ενσυναίσθηση και απόλυτη συνείδηση πως το «ποτέ ξανά» δεν είναι απλώς σύνθημα.

Στις κλειστές πόρτες

Οταν ένα έγκλημα αφορά ανθρώπους του περιθωρίου, όσο αποτρόπαιο κι αν είναι, η αδιαφορία είναι ευκολότερη από την οργή. Ο δολοφόνος του μικρού αγοριού στην Κυψέλη, σύντροφος της μητέρας του που έμεινε αμέτοχη όσο το παιδί της «τιμωρούνταν», ήταν χρήστης ναρκωτικών. Η οικογένεια έμενε σε ένα πολύ μικρό διαμέρισμα που ίσα τους χωρούσε -απευθείας η εικόνα και τα πρόσωπα δυσκολεύουν την ταύτιση εκείνου που από την ασφάλεια του υπολογιστή ή του κινητού του διαβάζει τις λεπτομέρειες της υπόθεσης.

Η υπόθεση της Κυψέλης προκαλεί γενική ανατριχίλα, γιατί οι λεπτομέρειές της είναι εξωπραγματικές, αδιανόητες. Οι εικόνες από το τσιμεντένιο κουτί που φτιάχτηκε για να λειτουργήσει ως τάφος και από την εργαλειοθήκη που φυλάχθηκε η σορός του μικρού αγοριού για περίπου πέντε χρόνια, όταν πια η μητέρα του και ο δολοφόνος χρειάστηκε να αλλάξουν σπίτι, προσφέρουν στην κοινή γνώμη το αίμα που συχνά αποζητά από το αστυνομικό δελτίο και μια αγριότητα που θυμίζει ταινία και όχι πραγματική ζωή. Οταν το θέμα στις ειδήσεις αλλάξει, αλλάζει και η διάθεση -ή, ακόμα χειρότερα, η αγριότητα μένει και διοχετεύεται αλλού. Σε αυτή την περίπτωση δεν έχει σημασία το πώς έχει τραβηχτεί μια φωτογραφία, αν είναι επαγγελματική ή όχι, αν τραβήχτηκε με στόχο να γίνει κάποια στιγμή πρωτοσέλιδο. Είναι το πρόσωπο που απεικονίζει που έχει σημασία: η χαμογελαστή φωτογραφία ενός μικρού παιδιού που δεν είναι καθόλου διαφορετικό από όλα τα παιδιά της ηλικίας του. Αυτή η εικόνα αφαιρεί από πάνω του όλα τα άλλα δεδομένα του περιβάλλοντός του. Το ντύνει με κοινωνική αποδοχή και επιβάλλει ακόμα και στον πιο αδιάφορο να μην γυρίσει το κεφάλι από την άλλη. Σύμφωνα με τις λεπτομέρειες που έχουν γίνει γνωστές, η αδερφή του έκανε συχνές αναφορές στην εξαφάνισή του στους ανάδοχους γονείς και στους δασκάλους της. Κάποιοι από εκείνους που γνώρισαν το πρόσωπό του, επομένως, δεν σταμάτησαν ποτέ να τον αναζητούν.