Κατάθλιψη, μια δύσκολη λέξη

Ενα απόσπασμα από το βιβλίο «Κατάθλιψη» του Δημήτρη Παπαδημητριάδη στις εκδ. Παπαδόπουλος («Μικρές εισαγωγές») που κυκλοφορεί στις 14/2.

Οι άνθρωποι χρησιμοποιούμε τη λέξη κατάθλιψη για να περιγράψουμε πολλές και διαφορετικές ψυχικές εμπειρίες. Από τη χαμηλή διάθεση ή τη μειωμένη ικανοποίηση που νιώθουμε από τις ζωές μας σε μια δεδομένη χρονική περίοδο έως τη σοβαρή και επίμονη ανηδονία ή θλίψη που συνοδεύεται από αυτοκαταστροφικές σκέψεις και χρειάζεται εξειδικευμένη βοήθεια.

Αυτή η πολυδιάστατη αλλά κοινή χρήση του όρου για πολύ διαφορετικά βιώματα αντικατοπτρίζεται και στην κλινική αντίληψη της κατάθλιψης. Οι ειδικοί γνωρίζουμε ότι αποτελεί σύνδρομο με τόσο ευρύ φάσμα εκδηλώσεων, ώστε δύο πάσχοντες με αυτή τη διάγνωση να παρουσιάζουν συμπτώματα όχι απλώς διαφορετικά μεταξύ τους αλλά εντελώς αντίθετα. Για παράδειγμα, υπάρχουν εκείνοι που κοιμούνται περισσότερο από δέκα ώρες την ημέρα και τρώνε σε βαθμό να αυξάνεται σημαντικά το σωματικό βάρος τους, αλλά υπάρχουν και οι άνθρωποι με κατάθλιψη οι οποίοι δεν μπορούν να κοιμηθούν πάνω από λίγες ώρες και υποφέρουν από τέτοια ανορεξία, ώστε βλέπουν το βάρος τους να ελαττώνεται πολύ γρήγορα, με αρνητικές συνέπειες για την υπόλοιπη υγεία. Υπάρχουν άνθρωποι που νιώθουν κυρίως μελαγχολία, αλλά υπάρχουν κι εκείνοι που αισθάνονται κυρίως θυμό.

Εξίσου περίπλοκες είναι οι επιπτώσεις από αυτή την ιδιαίτερη ψυχική κατάσταση στην ποιότητα ζωής. Το κοινό γνώρισμα σε όλα τα περιστατικά είναι η επίγνωση ότι η καθημερινότητα δεν έχει πλέον την ίδια «γεύση». Δραστηριότητες που είχαν ενδιαφέρον μέχρι πρότινος δεν προσφέρουν πια ανάλογη ευχαρίστηση. Στην αξιολόγηση του εαυτού επικρατεί το αρνητικό πρόσημο, ομοίως και στη συνολική αποτίμηση του βίου. Ετσι, ένας άνθρωπος πιστεύει ότι έχει αποτύχει στους μεγαλύτερους στόχους του, μολονότι αυτή δεν ήταν μια σκέψη που έκανε λίγο καιρό πριν. Την απογοήτευση συμπληρώνει η απελπισία, καθώς η δυνατότητα να αντιμετωπιστούν τρέχοντα προβλήματα μοιάζει πολύ περιορισμένη, η απόδοση στην εργασία είναι ελαττωμένη λόγω δυσκολιών συγκέντρωσης, η συμμετοχή στις οικογενειακές και στις κοινωνικές υποχρεώσεις θυμίζει βουνό, οι θετικές προοπτικές φαντάζουν ανύπαρκτες και το μέλλον φαίνεται δυσοίωνο και ενίοτε σαν να μην έχει καμία σημασία.

Οσο ποικιλόμορφη είναι η κατάθλιψη, άλλο τόσο πολυπαραγοντική είναι η προέλευσή της και άλλο τόσο ευρεία η θεραπευτική της αντιμετώπιση. Συχνά η διαλεκτική θεραπεία με έναν ψυχοθεραπευτή ανακουφίζει, άλλοτε είναι απαραίτητη η φαρμακευτική παρέμβαση του ψυχιάτρου ή πιο ειδικές θεραπείες όπως ο διακρανιακός μαγνητικός ερεθισμός (TMS), ή ένας συνδυασμός αυτών. Ομως το ίδιο σύνθετη είναι η υποδοχή και η αποδοχή της ίδιας της διάγνωσης και της θεραπείας. Και αυτό γιατί, όπως ακριβώς συμβαίνει με όλα τα ψυχικά νοσήματα, η κατάθλιψη φέρει ένα αδικαιολόγητο στίγμα και οι άνθρωποι που υποφέρουν από αυτήν εγκλωβίζονται εύκολα στα ταμπού που καλά κρατούν στις περισσότερες κοινωνίες, ανεξαρτήτως κοινωνικού, οικονομικού ή μορφωτικού επιπέδου.

Ο όρος κατάθλιψη είναι έτσι κι αλλιώς μια δύσκολη λέξη. Οι περισσότεροι άνθρωποι αισθάνονται αυτόματα στιγματισμένοι όταν την υιοθετούν αυθόρμητα για να εξηγήσουν αυτό που τους συμβαίνει ή όταν τους αποδίδεται από το περιβάλλον ή από τους ειδικούς. Αρκετές φορές στη δουλειά μου έχω γνωρίσει θεραπευόμενους που μου δήλωναν με τον έναν ή τον άλλον τρόπο ότι ανησυχούσαν πολύ στην ιδέα πως θα μπορούσα να τους διαγνώσω με κατάθλιψη ή πως θα μπορούσα να επικυρώσω ότι έχουν πράγματι κατάθλιψη. Ή μου ζητούσαν να τους διαβεβαιώσω ότι αυτό που ένιωθαν δεν είναι κατάθλιψη ή ότι αφορά κάτι «ελαφρύτερο» από την κατάθλιψη. Θεωρώ πως ο λόγος για αυτό είναι ότι οι κοινωνίες μάς υποβάλλουν το στερεότυπο πως είμαστε αδύναμοι ή κατώτεροι άνθρωποι όταν δεχθούμε ότι πάσχουμε από μια ψυχική διαταραχή όπως η κατάθλιψη. Επιπλέον, οι σκέψεις μας για την έκταση στην οποία φοβόμαστε ότι θα επηρεαστούν οι διαπροσωπικές σχέσεις μας, οι ευκαιρίες μας στην εργασία, η επαγγελματική μας συνέχεια κ.ο.κ. προσθέτουν κι άλλο βάρος στους ώμους μας, πολλές ενοχές και ακόμη μεγαλύτερη στεναχώρια. Αλλά η χαμηλή μας διάθεση και η κατάθλιψη μπορούν να αντιμετωπιστούν με την κατάλληλη υποστήριξη. Και βέβαια, δεν υπάρχει κανένας λόγος να υποφέρουμε μόνοι μας. Συνηθίζω να λέω στους θεραπευόμενούς μου ότι στη ζωή κανείς δεν καλείται να αποδείξει ότι είναι ένας υπεράνθρωπος που υπερβαίνει κάθε εμπόδιο χωρίς βοήθεια.

Ο Δημήτρης Παπαδημητριάδης είναι ψυχίατρος-ψυχοθεραπευτής.