Η ενεργειακή πολιτική της Ευρώπης και οι γεωπολιτικές συγκρούσεις

Η βάση της κρίσης του φυσικού αερίου σήμερα είναι το γεγονός της ελεγχόμενης προσφοράς από λίγες χώρες διεθνώς. ΗΠΑ και Ρωσία παράγουν πάνω από το μισό της παγκόσμιας παραγωγής, ενώ περίπου άλλες επίσης χώρες έχουν μικρά ποσοστά και παράγουν το υπόλοιπο. Η δεύτερη σε παγκόσμια αποθέματα χώρα, το Ιράν, είναι εκτός αγοράς.

Η Ευρώπη εξαρτάται από τη Ρωσία για το μισό σχεδόν των αναγκών της. Η ευρωπαϊκή παραγωγή καλύπτει μικρό μέρος, και το υπόλοιπο εισάγεται από κάθε δυνατή πηγή, με τις ΗΠΑ να ενισχύουν τη θέση τους πρόσφατα.

Η Ευρώπη στην ενεργειακή πολιτική της έκανε προβληματικές επιλογές που εκδηλώθηκαν στην κρίση. Πρώτον διατηρεί χαμηλά αποθέματα, μόλις δύο μηνών, εταιρικά και κρατικά μαζί, που δεν επιτρέπουν τη χρήση τους για παρεμβάσεις στην αγορά. Δεύτερον ενίσχυσε την αγορά spot και αποδυνάμωσε τα μακροχρόνια συμβόλαια που προτιμά η Ρωσία. Αυτό μπορεί να λειτούργησε ομαλά την τελευταία δεκαετία, αλλά αποτέλεσε την «αχίλλειο πτέρνα» στην περίοδο της κρίσης.

Καθώς η παγκόσμια οικονομία ανέκαμψε πλήρως το 2021, οι περισσότεροι παραγωγοί στράφηκαν στις ασιατικές αγορές που είχαν υψηλότερες τιμές. Οι αμερικάνικες εισαγωγές στην Ευρώπη σχεδόν μηδενίστηκαν για ένα εξάμηνο. Η Ρωσία έμεινε πιστή στην εξυπηρέτηση των μακροχρόνιων συμβολαίων, αλλά δεν φάνηκε διαθέσιμη να αυξήσει την προσφορά στην ελεύθερη αγορά. Και οι τρίτες χώρες που προσέφυγε η Ευρώπη πωλούσαν σε όποιον προσφέρει καλύτερη τιμή. Η Ευρώπη βρέθηκε έκθετη με αυξήσεις τιμών από 250-400% και εκλιπαρώντας για αλλαγή ρότας των πλοίων που πήγαιναν ανατολικά. Οι ΗΠΑ έστειλαν μερικά ως κίνηση καλής θέλησης το τελευταίο δίμηνο.

Αυτή η κατάσταση εμπλέκεται με τον περίφημο αγωγό North Stream 2 που είναι σε αναμονή της έγκρισης των γερμανικών αρχών, βρίσκεται σε πόλεμο με μέρος της Κομισιόν που τον θεωρεί ασύμβατο με το ευρωπαϊκό δίκαιο και με την πολεμική στάση των ΗΠΑ.

Η Κομισιόν και ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας κατηγορούν τη Ρωσία για μειωμένες εξαγωγές στην Ευρώπη, ως τη βασικότερη αιτία της κρίσης, αλλά μάλλον το θέμα είναι πιο σύνθετο. Η υπογραφή μεσοπρόθεσμων συμβολαίων ήταν μία από τις πολλές επιλογές από την περασμένη άνοιξη, όπως και πολλές άλλες που έθεσαν την ΕΕ προ των ευθυνών της για μία συντονισμένη στάση απέναντι στην κρίση. Αλλά το συμβούλιο υπουργών Ενέργειας τον περασμένο Οκτώβριο απέβη άκαρπο.

Η κλιμάκωση της ουκρανικής κρίσης περιπλέκει τα πράγματα για μία τόσο ασταθή και πιεσμένη ευρωπαϊκή αγορά ενέργειας. Από την Ουκρανία περνάει το ένα τρίτο του ρωσικού αερίου και αφορά πρωτίστως την Ιταλία και την Αυστρία. Ομως οι άλλοι τέσσερις αγωγοί (δύο από την Τουρκία, ένας από τη Λευκωρωσία – Πολωνία και ο North Stream 1) μπορούν να καλύψουν μάλλον οριακά με επάρκεια τη ροή ακόμα και σε περίπτωση κρίσης. Σε κάθε περίπτωση οι βασικοί καταναλωτές είναι η Γερμανία με την Ιταλία που απορροφούν το 75% του ρωσικού αερίου και οι ανατολικές χώρες.

Η αμοιβαία εξάρτηση Ρωσίας και Ευρώπης, ως βασικού παραγωγού και καταναλωτή δεν επιτρέπει δραματικές εξελίξεις στο θέμα αυτό. Ούτε η Ρωσία μπορεί να χρησιμοποιήσει εκβιαστικά το εργαλείο αυτό, ούτε η ΕΕ μπορεί να επεκτείνει τις κυρώσεις στον ενεργειακό τομέα. Η αναζήτηση λύσεων στην ουκρανική κρίση φαντάζει μονόδρομος και δεν απαλλάσσει την Ευρώπη από το να βάλει σε καλύτερη τάξη την ενεργειακή της πολιτική.

Ο Γιώργος Σταθάκης είναι πρώην υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας