Ο «κύριος Διαφορετικός»

Εγειρε την πλάτη του στην καρέκλα, κοιτώντας τη συνομιλήτριά του με έκπληξη – αν υπήρχε και λίγη αμηχανία, φρόντισε να την κρύψει καλά: «Δεν είμαστε όλοι ίδιοι, όμως», της είπε. Λίγο αμυντικά, είναι η αλήθεια. Είναι δύσκολο να είσαι άντρας και παοκτσής αυτή την περίοδο και εκείνος ήταν και τα δύο. Το επιχείρημα ισχύει το ίδιο, πάντως, σε οποιαδήποτε από αυτές τις περιπτώσεις: επειδή κάποιες συμπεριφορές είναι εγκληματικές, δεν είναι όλες οι συμπεριφορές εγκληματικές – δεν κακοποιούν ούτε σκοτώνουν όλοι. Ακούγεται (και είναι) λογικό.

Το #Notallmen έγινε η βασική απάντηση των αντρών που την περίοδο του #MeToo νιώθουν να τσουβαλιάζονται από γυναίκες που προσπαθούν να ξεπεράσουν δεκαετίες καταπίεσης χωρίς να πολυσκεφτούν ποιον έχουν απέναντί τους. Εκείνος που διαλέγει να δουλεύει με γυναίκες, που σεβάστηκε κάθε του σχέση και επιλέγει να μη διακρίνει κανέναν με βάση το φύλο του, γιατί – σκέφτεται – πρέπει να βρίσκεται με την πλάτη στον τοίχο; Η κοινωνική πραγματικότητα τον έχει σχεδόν προσπεράσει, τον έχει αφανίσει, μπροστά σε ένα κύμα πολιτικής ορθότητας στο οποίο δεν συμπεριλαμβάνεται ή παίζει συμπεριληπτικό ρόλο. Ο «κύριος Διαφορετικός» ψύχραιμα επιχειρεί να εξηγήσει πως η συμπεριφορά του ενός δεν είναι δείγμα για όλους, πως κάνει λάθος όποιος κατηγοριοποιεί αυστηρά και πως, στην τελική, ο καθένας απολογείται για τη δική του επιλογή, όχι για την επιλογή του απέναντι. Είναι τόσο επεξηγηματικός, που ακούγεται επικίνδυνα σαν να κάνει mansplaining, αλλά άθελά του.

Στην πραγματικότητα, δεν έχει και πολλή σημασία που «δεν το κάνουν όλοι» ούτε αν υπάρχει όντως ένας «κύριος Διαφορετικός» που κάνει τα πάντα σωστά. Το ζήτημα είναι τι κάνουν οι περισσότεροι, τι κάνει η πλειονότητα – και εκεί ο «κύριος Διαφορετικός» δεν έχει και πολλά να απαντήσει. Οι άνδρες που, γεννημένοι στο προνόμιό τους, έχουν την επιλογή να το εξασκήσουν ή οι οπαδοί που εκπαιδεύονται σε βίαιες παρεκτροπές μέσα σε ένα πλαίσιο που, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, τους το επιτρέπει είναι πιο πολλοί από εκείνους που απορρίπτουν την ευκολία που τους παρέχεται. Κάπως έτσι η βία γίνεται έξη, από την οποία χρειάζεται μια συνειδητή απόφαση για να ξεφύγει κανείς. Το θέμα έγκειται στην κανονικοποίηση και όχι στην εξαίρεση: για την ακρίβεια, το μόνο που αυτή αποδεικνύει είναι η ύπαρξή του προβλήματος.

Ο «κύριος Διαφορετικός» καθησυχάζεται όταν η κριτική δεν τον αφορά. Είναι πιο εύκολο να ασκήσει κριτική και ο ίδιος, να διαχωρίσει τη θέση του. Οσο όμως παίζει αυτό το χαρτί, το παραδίδει με ευκολία και σε όσους το χρειάζονται για να τη βγάλουν καθαρή. Το «όχι όλοι» γίνεται εύκολα «κάποιοι» και αυτό με τη σειρά του αλλάζει σε «ελάχιστοι». Επί της ουσίας, ο «κύριος Διαφορετικός» δεν είναι πια σύμμαχος. Εχει δράσει σαν εξαιρετικά ικανός δικηγόρος, απλά και μόνο υπερασπιζόμενος τη δική του διαφορετικότητα. Τα θύματα χάνουν το μοναδικό αποτελεσματικό όπλο που έχουν στα χέρια τους: την καθολική καταδίκη, που μπορεί να γίνει μοχλός πίεσης ώστε να αλλάξουν τα πράγματα.

Καμία γυναίκα δεν επιστρέφει σπίτι της το βράδυ χωρίς να κοιτάει πίσω της. Κανένας νεαρός λάτρης του ποδοσφαίρου στη Θεσσαλονίκη δεν θα ανέβει τα σκαλιά της πολυκατοικίας του χωρίς να τσεκάρει πρώτα στις σκιές. Η άλλη πλευρά δεν έχει το προνόμιο της διαφορετικότητας. Η μοίρα των εν δυνάμει θυμάτων είναι φρικτά πανομοιότυπη.