Ρεαλισμός για τον… ρεαλισμό της εξωτερικής πολιτικής

Προκλήθηκε, άραγε, η σημερινή κρίση στην Ουκρανία από την έλλειψη ρεαλισμού στην εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ; Σύμφωνα με ορισμένους αναλυτές, η φιλελεύθερη επιθυμία για διάδοση της δημοκρατίας αποτέλεσε το κίνητρο της επέκτασης του ΝΑΤΟ ως τα σύνορα της Ρωσίας, κάνοντας τον πρόεδρό της Βλαντίμιρ Πούτιν να αισθάνεται ολοένα περισσότερο απειλούμενος. Από αυτή τη σκοπιά, δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι απάντησε απαιτώντας μια σφαίρα επιρροής ανάλογη εκείνης που διεκδίκησαν κάποτε οι ΗΠΑ στη Λατινική Αμερική με το Δόγμα Μονρόε.

Υπάρχει, όμως, ένα πρόβλημα με αυτό το ρεαλιστικό επιχείρημα. Η απόφαση που έλαβε το 2008 το ΝΑΤΟ (η οποία υποστηρίχθηκε σθεναρά από την κυβέρνηση του Τζορτζ Μπους) να προσκαλέσει τη Γεωργία και την Ουκρανία να ενταχθούν τελικώς στη Συμμαχία δύσκολα μπορεί να χαρακτηριστεί ως φιλελεύθερη, ούτε όμως προωθήθηκε από φιλελεύθερους. Διατυπώνοντας τέτοιου είδους επιχειρήματα, οι ρεαλιστές παραπέμπουν στην επομένη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν ο φιλελευθερισμός του προέδρου των ΗΠΑ, Γούντροου Ουίλσον, συνέβαλε στο να υπάρξει μια εξωτερική πολιτική βασισμένη στη νομιμότητα και στον ιδεαλισμό, η οποία όμως δεν κατάφερε να αποτρέψει τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ετσι, στη δεκαετία του 1940, αναλυτές όπως ο Χανς Μόργκενταου και διπλωμάτες όπως ο Τζορτζ Κίναν προειδοποίησαν τους Αμερικανούς ότι πρέπει να βασίσουν την εξωτερική τους πολιτική στον ρεαλισμό. Ή, όπως το διατύπωσε πιο πρόσφατα ο πολιτικός επιστήμονας του Πανεπιστημίου του Σικάγο, Τζον Μιρσχάιμερ: «Τα κράτη λειτουργούν σε έναν κόσμο όπου το καθένα εξυπηρετεί τον εαυτό του, στον οποίο το να είναι όσο πιο ισχυρά γίνεται αποτελεί τον καλύτερο τρόπο για να επιβιώσουν, έστω και αν αυτό απαιτεί να εφαρμόζουν ανελέητες πολιτικές. Αυτή η ιστορία δεν είναι όμορφη, όμως δεν υπάρχει εναλλακτική εάν ο απώτερος στόχος ενός κράτους είναι να επιβιώσει».

Σε γενικές γραμμές, βεβαίως, οι ακραίες καταστάσεις είναι σπάνιες και οι ηγέτες είναι εκλεκτικοί επιλέγοντας τον θεωρητικό χάρτη με τον οποίο θα πορευτούν στον κόσμο. Οι δε ρεαλιστές, όταν περιγράφουν τον κόσμο ωσάν να μην υπήρχαν ηθικές επιλογές, σε μεγάλο βαθμό συγκαλύπτουν τις δικές τους επιλογές. Η επιβίωση μπορεί να έρχεται πρώτη, όμως σε καμία περίπτωση δεν αποτελεί τη μοναδική αξία που πρέπει κανείς να υπερασπιστεί. Το μεγαλύτερο μέρος της διεθνούς πολιτικής σήμερα, άλλωστε, ελάχιστα αφορά την επιβίωση. Ενας έξυπνος ρεαλιστής ίσως να μην καλούσε το ΝΑΤΟ να επεκταθεί στην Ουκρανία, ούτε όμως θα στήριζε την πλήρη εγκατάλειψή της.

Αλλωστε, ένας έξυπνος ρεαλιστής γνωρίζει όλες τις μορφές της ισχύος. Ουδείς πρόεδρος δεν είναι σε θέση να κυβερνήσει, εντός ή εκτός συνόρων, χωρίς ισχύ – όμως η ισχύ αφορά πολύ περισσότερα από βόμβες, σφαίρες ή πλουτοπαραγωγικές πηγές. Υπάρχουν τρεις τρόποι να αναγκάσεις τους άλλους να κάνουν αυτό που θέλεις: Ο εξαναγκασμός (η ράβδος), η εξαγορά (το καρότο) και η προσέλκυση (ήπια ισχύς). Μια ολοκληρωμένη κατανόηση της ισχύος περιλαμβάνει και τους τρεις αυτούς τρόπους.

Σε έναν κόσμο κυρίαρχων κρατών, ο ρεαλισμός στη χάραξη εξωτερικής πολιτικής είναι αναπόφευκτος. Ο ρεαλισμός αποτελεί αναγκαία αλλά όχι επαρκή βάση για την εξωτερική πολιτική. Το ζητούμενο βρίσκεται στις αναλογίες.

Η διπλωματική πρόκληση την οποία αντιμετωπίζει ο Τζο Μπάιντεν σήμερα είναι να βρει τρόπο να αποτρέψει τον πόλεμο χωρίς να εγκαταλείψει την Ουκρανία ή τις αρχές που συνθέτουν την ήπια ισχύ της Αμερικής και το δίκτυο των συμμαχιών της.

Ο Τζόζεφ Νάι είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ. Βιβλία του κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις εκδόσεις Παπαζήση