Υπό την επήρεια των Μάκβεθ

Τετρακόσια χρόνια διαρκεί η επήρεια του σαιξπηρικού «Μάκβεθ» σε δραματουργούς, αναγνώστες και φιλοθέαμον κοινό. Και μάλλον αυτή είναι η αρχή, κατά τη στερεοτυπική έκφραση. Η νέα κινηματογραφική εκδοχή «Η τραγωδία του Μάκβεθ» σε σκηνοθεσία Τζόελ Κοέν που θεωρείται φαβορί για Οσκαρ και ένα νέο θεατρικό ανέβασμα με πρωταγωνιστές τους Ντάνιελ Κρεγκ και Ρουθ Νέγκα στο Μπρόντγουεϊ την άνοιξη αποδεικνύουν ότι ο Μάκβεθ παραμένει επίκαιρος. «Αν δεν σας ενδιαφέρει η πολιτική ή ο γάμος, αν δεν σας ενδιαφέρει από πού προέρχεται το κακό, αν δεν σας ενδιαφέρει το τι κάνει τους δυνητικά καλούς ανθρώπους να προβαίνουν σε φαύλες πράξεις, τότε δεν υπάρχει λόγος για να διαβάσετε αυτό το έργο» υπογραμμίζει ο Τζέιμς Σαπίρο, από τους κορυφαίους μελετητές του Σαίξπηρ, στο διαδικτυακό περιοδικό ιδεών «The Octavian Report». Ο καθηγητής στο Columbia και μέλος του διοικητικού συμβουλίου του Βασιλικού Σαιξπηρικού Θιάσου εξηγεί εκεί τον ιστορικό περίγυρο που επηρέασε τον Σαίξπηρ να συλλάβει ένα έργο με θέμα τη δολοφονία ενός σκωτσέζου ηγεμόνα.

Το έργο γράφτηκε στον απόηχο μιας αποτυχημένης συνωμοσίας, αποκαλούμενης «Συνωμοσία της Πυρίτιδας». Είχε οργανωθεί από μια ομάδα καθολικών, με σκοπό τη δολοφονία του βασιλιά Ιακώβου Α’ της Αγγλίας, της οικογένειάς του και πολλών μελών της αριστοκρατίας τον Νοέμβριο του 1605. Αν είχε πετύχει, το κοινοβούλιο θα είχε ανατιναχθεί και 30.000 Λονδρέζοι θα είχαν πεθάνει. Η συνωμοσία απέτυχε και ο «Μάκβεθ» είναι ο απόηχός της. Ενα έργο για ένα κοινό που αντιμετώπιζε μια απειλή: αυτή που θα κατέστρεφε τη διακυβέρνηση της χώρας και θα την οδηγούσε σε εμφύλιο πόλεμο. Ο Σαίξπηρ διερεύνησε, λοιπόν, την εποχή που οι Συνωμότες της Πυρίτιδας ανακρίνονταν, βασανίζονταν και εκτελούνταν δημόσια.

Στον «Μάκβεθ» πρωταγωνιστεί ένα συναρπαστικό ζευγάρι, ίσως το καλύτερο και πιο επιτυχημένο σε όλο τον Σαίξπηρ. Προφανώς υπάρχει και άφθονη πολιτική. Ηταν μια τολμηρή επιλογή να γράψεις για την ιστορία της Σκωτίας όταν είχες έναν σκωτσέζο μονάρχη στον αγγλικό θρόνο, τον Ιάκωβο ΣΤ’, μάλιστα όχι ιδιαίτερα επιτυχημένο. Ο Σαίξπηρ λοιπόν πάτησε σε μια λεπτή γραμμή στην εποχή του. «Νομίζω όμως ότι η αξία του στην εποχή μας αφορά το ότι μας επιτρέπει να διατυπώσουμε τα ζητήματα με τα οποία παλεύουμε ως κοινωνία αυτή τη στιγμή, γι’ αυτό και δεν πρέπει ποτέ να ακυρώσουμε τον Σαίξπηρ» τονίζει ο Τζέιμς Σαπίρο.

Η Lady M. Η νέα στροφή προς το Μάκβεθ και ιδιαίτερα μέσα από το πρίσμα της ερμηνείας της Φράνσις ΜακΝτέρμαντ φωτίζει διαφορετικά την άλλοτε παρεξηγημένη ηρωίδα του έργου, τη δολοφονική, μοχθηρή λαίδη Μάκβεθ.

Η Ερικα Γουάιμαν, αναπληρώτρια καλλιτεχνική διευθύντρια του Royal Shakespeare Company, μιλά για τη δαιμονοποίηση της ηρωίδας και αναφέρει στο BBC Culture ότι στη συνείδηση του κόσμου θεωρείται το όργανο του κακού. Στο πέρασμα των αιώνων αυτό εξελίχθηκε σε μια στερεοτυπική αντίληψη για τις γυναίκες. «Είναι μια καρικατούρα της γυναίκας που αναζητά εξουσία μέσω του συζύγου της· όταν αυτό συνδυάζεται με την ιδέα ότι εκείνη αποτρελαίνεται, ο συνδυασμός γίνεται τοξικός».

Οι σύγχρονες φεμινιστικές αναγνώσεις και η κριτική έχουν επανεκτιμήσει τη λαίδη Μάκβεθ ως συμπαθέστερη φιγούρα από εκείνη στις παραδοσιακές αναπαραστάσεις της. Μπορεί να μη θεωρήθηκε ιστορικά ως τραγική φυσιογνωμία όπως ο σύζυγός της και ο Σαίξπηρ δεν της έδωσε τόσο πολύ χρόνο στη σκηνή. Ωστόσο οι ταινίες και οι θεατρικές παραγωγές εμβαθύνουν την προσέγγισή τους σε εκείνη καθώς και με τις προοδευτικές ιδέες του Σαίξπηρ για το φύλο, τη μητρότητα και την πατριαρχία. «Δεν θα είχε αναγνωρίσει τα δικαιώματα των γυναικών ή ό,τι εννοούμε με τον όρο ισότητα, αλλά αυτό που έκανε ήταν να συμπεριφέρεται σε κάθε χαρακτήρα σαν να είχε κάτι να πει που έπρεπε να ακούσουμε» λέει η Γουάιμαν. Οταν ο Μάκβεθ την αποκαλεί «την πιο αγαπημένη του σύντροφο στα μεγαλεία», υποδηλώνει ότι ο γάμος τους είναι δεμένος τόσο με αγάπη, φιλοδοξία όσο και με ισότητα, γι’ αυτό και την αποκαλεί «σύντροφό» του. Αλλά και η ταινία του Κοέν «The Tragedy of Macbeth» δείχνει επίσης μια πιο στοργική σχέση μεταξύ του πρωταγωνιστικού ζεύγους. Και οι δύο ηθοποιοί (Ντένζελ Ουάσιγκτον και Φράνσις ΜακΝτόρμαντ ) είναι στα 60 τους, μεγαλύτεροι από το τυπικό ζεύγος Μάκβεθ, αλλά η ηλικία τους τονίζει ότι η ένωση του ζευγαριού βασίζεται σε χρόνια εμπιστοσύνης και αμοιβαίας υποστήριξης.

Η αποφασιστική στάση που δίνει στον ρόλο της η ΜακΝτόρμαντ είναι αποκαλυπτική για την πολιτική των φύλων στην κοινωνία μέσα στην οποία δημιουργήθηκε το έργο. Η θηλυκότητα θεωρείται αδυναμία, η αρρενωπότητα συνδέεται με ψυχρή φιλοδοξία και η λαίδη Μάκβεθ αναγνωρίζει πάρα πολλά από τα πρώτα τόσο στον εαυτό της όσο και στον σύζυγό της. Η αντίληψη ότι αν αφαιρεθεί η θηλυκότητα από αυτόν τον κόσμο, συμβαίνουν άσχημα πράγματα, είναι επαναλαμβανόμενο θέμα στο έργο του άγγλου θεατρικού συγγραφέα. «Το θηλυκό για τον Σαίξπηρ σημαίνει κατανόηση της συμπόνιας και κατανόηση ότι χρειαζόμαστε να ζούμε σε μια κοινότητα και οικογένεια, αντί η φιλοδοξία του καθενός να μας οδηγεί στον ορισμό της επιτυχίας» λέει η Γουάιμαν. «Ο Σαίξπηρ μάς προστατεύει συνεχώς ή μας προειδοποιεί να μην εξαλείψουμε το θηλυκό. Αν επιτρεπόταν στον Μάκβεθ να είναι θηλυκός, δεν θα σκότωνε».