Γράφοντας για {LF}τη φύση την εποχή της κλιματικής κρίσης

Είναι σπάνιο ζωικό είδος, διεσπαρμένο σε ερημικές, ορεινές και στεπώδεις εκτάσεις. Εποικεί μερικές από τις πιο αραιοκατοικημένες περιοχές του πλανήτη – από τη Σιβηρία ως τα Ιμαλάια, το Θιβέτ, τη Μογγολία, το Αφγανιστάν, τη Δυτική Κίνα και το Βόρειο Νεπάλ. Είναι μεγάλο και ορατό – αν και σε ελάχιστους τυχερούς. Είναι ζώο περισσότερο της φαντασίας παρά της απτής πραγματικότητας και στολίζει εραλδικά περσικές ασπίδες, ταταρικά οικόσημα, μογγολικά λάβαρα, ακόμη και τη σημαία της Σαμαρκάνδης. Ζει σε μεγάλα υψόμετρα, αντιμετωπίζει ακραίο ψύχος και διαφοροποιείται μορφολογικά από τα άλλα μεγάλα αιλουροειδή λόγω της παχύτερης γούνας και κυρίως της υπερμεγέθους ουράς του. Το τελευταίο αυτό εξελικτικό χαρακτηριστικό είναι απαραίτητο για δύο λόγους. Πρώτον, την εξασφάλιση ισορροπίας στις απότομες, αποσαθρωμένες πλαγιές των Ιμαλαΐων, του Καρακορούμ και του Παμίρ, ακόμη και σε υψόμετρα 4.000-4.500. Δεύτερον και κυριότερο, την προστασία από το πολικό ψύχος, καθώς περιτυλίσσεται στο σώμα εν είδει κουβέρτας. Πρόκειται για τη λεγόμενη λεοπάρδαλη του χιονιού (Panthera uncia). Απομένουν στην άγρια φύση μόλις 3.000-4.000 και θεωρείται απειλούμενο είδος λόγω συρρίκνωσης των οικοτόπων του και παράνομης θήρευσης.

Στην επιστήμη της βιολογίας, τα φυτικά και ζωικά είδη είναι ταξινομημένα στο σύστημα του Λινναίου, με ελληνογενείς και λατινογενείς ονομασίες. Στον κόσμο της λογοτεχνίας ο Μόμπι Ντικ, ή η φάλαινα, παύει να ανήκει στο γένος φυσητήρες και γίνεται ιδιοκτησία του Χέρμαν Μέλβιλ. Το ίδιο ισχύει με τα πιο μπανάλ κοτσύφια που έχουν οριστικά κατακυρωθεί στη Χάρπερ Λι τζούνιορ (To kill a mocking bird, ελληνιστί Οταν σκοτώνουν τα κοτσύφια, εκδ. Bell). Και βέβαια με το σκαθάρι του Κάφκα (από τη Μεταμόρφωση), τη μαγκούστα από μια ιστορία του Ράντγιαρντ Κίπλινγκ ή πολύ αργότερα με τον αστακό του Ντέιβιντ Φόστερ Γουάλας. Σε ό,τι αφορά το φίδι, η τιμή όλη ανήκει στον ανώνυμο συγγραφέα της Γενέσεως. Θα προσέθετα το τζάγκουαρ στην ταπεινότητά μου, μιας και στην Παραγουάη μου το αιλουροειδές αποτελεί τον κινητήριο μοχλό της αφήγησης και πρωταγωνιστεί στην καταληκτήρια σκηνή του βιβλίου ενσαρκώνοντας την αισθητική της επιβίωσης.

Στα ύψη του Εβερεστ

Σε ό,τι αφορά τη Λεοπάρδαλη του χιονιού, είναι αναμφίβολα πνευματικής ιδιοκτησίας του Πέτερ Μάτισεν (1927-2014), συγγραφέα και άλλων παρόμοιων βιβλίων. Το ομότιτλο έργο του εκδόθηκε το 1978 κερδίζοντας το Εθνικό Βραβείο Βιβλίου των ΗΠΑ, και μάλιστα σε δύο ξεχωριστές κατηγορίες. Σε αυτό περιγράφει ένα ταξίδι του στα Ιμαλάια το φθινόπωρο του 1973, στο απόμακρο Εσο Ντόλπo του Νεπάλ. Για όλους τους μεταγενέστερους ερευνητές το βιβλίο ορθώνεται και σήμερα ψηλό και ακλόνητο σαν το Εβερεστ ή την Αναπούρνα. Ακόμη και η επιστημονική κοινότητα μνημονεύει σταθερά την εμπνευσμένη και ακριβή ημερολογιακή γραφή του Μάτισεν. Ο συγγραφέας έκανε το δύσκολο αυτό ταξίδι ακολουθώντας τον διάσημο βιολόγο πεδίου Τζορτζ Σάλερ που είχε αναλάβει μια έρευνα σχετική με την αναπαραγωγή του «γαλάζιου πρόβατου» ή μπαράλ – ενός είδους αιγόκερου των Ιμαλαΐων. Είναι ο ένας εκ των δύο μόλις λευκών που είχε καταφέρει να δει ως τότε λεοπάρδαλη του χιονιού στη φυσική της κατάσταση, και όχι απλώς σε αιχμαλωσία.

Η πρόσκληση ήταν δελεαστική για έναν Μάτισεν καθημαγμένο από πόνο και ενοχές για τον πρόσφατο χαμό της συζύγου του. Η διαδρομή τους κάλυψε πάνω από τετρακόσια χιλιόμετρα σε δύσβατο έδαφος με τη συνοδεία οδηγών σέρπα και αχθοφόρων. Το βιβλίο του είναι στοχαστικό, αντανακλώντας τον πρέποντα ρυθμό του περιπατητή / προσκυνητή. Οι φυσικές περιγραφές του είναι αξιομνημόνευτες: οι αετοί κατοπτεύουν ψηλά από τα βράχια ορεινές κοιλάδες, με το φτέρωμά τους ορθωμένο απ’ τον άνεμο κόντρα στο τελευταίο φως του παγωμένου δειλινού. Μια σαύρα που λιάζεται στα γυμνά βράχια σε μεγάλο υψόμετρο τον κάνει να φιλοσοφήσει πάνω στον ήλιο ως προϋπόθεση της ζωής. Τα κωνοφόρα, που ανηφορίζουν ως τη χιονισμένη αλπική ζώνη, επιπλέουν σε περιπλανώμενες ανάσες από τούφες ομίχλης. Ωστόσο, και παρά τον τίτλο του βιβλίου, ο Μάτισεν δεν θα δει ποτέ τη λεοπάρδαλη, που τελικώς λειτουργεί ως αφηγηματικό πρόσχημα. Το έργο του συνιστά μια βαθύτερη ενατένιση των ανθρώπινων ορίων και ένα προσκύνημα στον βουδισμό ζεν, που ήταν της μόδας τον καιρό εκείνο. Αυτό που τελικά αναζητεί είναι κάτι ευρύτερο – μια ανασκαφή στα κρυμμένα μυστικά των βουνών.

Σε ένα τοπίο που κόβει την ανάσα, η γραφή του Μάτισεν ανήκει σταθερά στη λεγόμενη «γραφή της φύσης» (nature writing), όπου συχνά εντάσσονται συγγραφείς σαν τον Εμερσον, τον Θορό, ακόμη και τη Ρέιτσελ Κάρσον. Γράφει σε πρώτο πρόσωπο αντικρίζοντας με δέος το τοπίο αλλά ασκώντας την αυτοκριτική του σε ποικίλα θέματα. Μέμφεται τον εκνευρισμό του με τους σέρπα, έχει ενοχές για τους φτωχούς εμπόρους με τους οποίους διαπραγματεύεται μια κουβέρτα, δυσανασχετεί με τον περισσότερο έμπειρο και γυμνασμένο Σάλερ όταν αυτός δεν τον περιμένει, ενώ νιώθει συντετριμμένος που δεν τηρεί την υπόσχεση στον γιο του να γιορτάσει μαζί του την Ημέρα των Ευχαριστιών, ειδικά τώρα που έχει «φύγει» η μητέρα του. Είναι από το φάντασμα της συγκρουσιακής σχέσης του με τη νεκρή που προσπαθεί να ξεφύγει ο ίδιος για να αναβαπτισθεί σε ένα πνευματικό, λυτρωτικό ταξίδι που μάλιστα έρχεται σε συνέχεια αντίστοιχων φιλόδοξων περιηγήσεών του στην Αλάσκα, την Παταγονία και τη Νέα Γουινέα.

Ο άνθρωπος από τη Γαλλία

Από τη μεριά του, ο γεννημένος το 1972 Σιλβέν Τεσόν γράφει ένα ομότιτλο βιβλίο αναζητώντας τη γραφή όχι τόσο ενός προσκυνητή της φύσης όσο του ασκούντος την «τέχνη της υπομονής». Ετσι έχει μάλιστα τιτλοφορηθεί η μετάφραση του βιβλίου στα αγγλικά, ίσως ως έμμεση μομφή στο γεγονός ότι έχει οικειοποιηθεί τον τίτλο του πρώτου διδάξαντος, χωρίς μάλιστα, θα πρόσθετα εγώ, να αφιερώσει το βιβλίο του στον Πέτερ Μάτισεν, τον οποίο μνημονεύει μάλλον απρόθυμα. Ενώ αρχικά πιστεύει ότι το είδος της λεοπάρδαλης έχει εξαφανιστεί, καθοδηγείται από τον φωτογράφο της άγριας φύσης Βενσάν Μινιέ, όπως ακριβώς ο Μάτισεν είχε ακολουθήσει την επιστημονική οδό του Τζορτζ Σάλερ. Περιπετειώδης ταξιδευτής με τη σύγχρονη έννοια του όρου, ο Τεσόν έχει διασχίσει την Ισλανδία με μοτοσικλέτα και το Ουζμπεκιστάν σε ράχες ζώων. Ο ίδιος θα δει τελικά τη λεοπάρδαλη του χιονιού, και μάλιστα δύο φορές, καθώς η εκστρατεία του Μινιέ έχει να κάνει με τη φωτογράφιση του είδους, οπότε ο στόχος είναι σαφής.

Ως εκ τούτου, τα δύο βιβλία προσφέρονται στη μελέτη των αποκλίσεων της γραφής περί τη φύση. Ενα κοινό στοιχείο είναι ασφαλώς οι φυσικές περιγραφές, αν και ο Τεσόν διασχίζει άλλα τοπία – τις κινεζικές εσχατιές προς την οροσειρά Κουνλούν του Θιβέτ. Βλέπει ερημικά στρατόπεδα, έργα και ανθρώπινα ίχνη που του προκαλούν απέχθεια και διάχυτη στο βιβλίο μισανθρωπία. Ωστόσο συλλαμβάνει πετυχημένες εικόνες της φύσης, όπως λ.χ. τα γιακ αφοσιωμένα στη βοσκή τους πάνω στην απότομη βουνοπλαγιά, σαν να στηρίζουν τον ορεινό όγκο από πάνω τους. Παρακολουθώντας ένα γεράκι να βουτάει στην πλαγιά, βλέπει την πτήση του ως ιερατική, ακριβή, θανατηφόρα. Ή ατενίζοντας αχανείς πεδιάδες και οροπέδια, όπως αυτό του Τσανγκ Τανγκ, νιώθει σαν ιππέας κατακτητής άλλων καιρών, σε ένα είδος γραφής που ανακαλεί τις ρίζες του πρώιμου φασισμού. Ενώ ο Μάτισεν αναζητεί μια πνευματικότητα γερά βασισμένη στον επιστημονικό πραγματισμό, ο Τεσόν πατάει πια, θέλει – δεν θέλει, στα χνάρια χιλιάδων επισκεπτών και τουριστών που έχουν ενσπείρει το οικολογικό τους αποτύπωμα παντού. Ετσι κι αλλιώς δεν μπορεί κανείς να υποδυθεί τον εξερευνητή σε μια γη κατακλυσμένη από τους τουρίστες, όπου δεν έχει απομείνει τίποτα προς ανακάλυψη. Ως εκ τούτου, η γραφή του, με όλο τον γαλλικό υπερβάλλοντα λυρισμό και την ενίοτε άμετρη δημοσιογραφική χρήση επιθέτων και μεταφορών, γίνεται κήρυγμα ιδιοκτησιακού εγωκεντρισμού, του τύπου «αφήστε ήσυχο το βουνό μου».

Εμείς και η φύση

Η σύγχρονη ταξιδιωτική βιβλιογραφία βρίθει μομφών προς τον πολιτισμό και την επιστημονική πρόοδο όταν οι ίδιοι οι ταξιδευτές δεν διστάζουν να χρησιμοποιούν πανάκριβο τεχνολογικό εξοπλισμό και κάθε είδους ηλεκτρονικές συσκευές. Κάπου ο Τεσόν αναφωνεί με αγανάκτηση ότι οι άνθρωποι πρέπει να σταματήσουν να κινούνται με φρενήρεις ρυθμούς και να ταξιδεύουν, όταν αυτό ακριβώς κάνει ο ίδιος. Ακούγεται ασφαλώς  ειρωνικό το να διατηρεί δι’ εαυτόν το προνόμιο. Οι πόλεις γίνονται ο οικότοπος  της αμαρτίας και της μόλυνσης, ενώ μόνο η φύση προσφέρει λύτρωση και μάλιστα όσο μακριά από την ανθρώπινη παρουσία γίνεται. Ετσι η σχετική γραφή γίνεται συχνά γκρινιάρικη ή και χολερική, όχι μάλιστα προς συγκεκριμένες ανθρωπογενείς καταστροφές και ομάδες – ασκώντας έλλογη οικολογική κριτική – αλλά προς το σύνολο της ανθρωπότητας. Στο κατά τα άλλα καλογραμμένο αν και πιασάρικο, μεταφρασμένο   από τον Σπύρο Γιανναρά, βιβλίο του Τεσόν δεν έχουμε απλώς μια ετεροχρονισμένη μίμηση του αμερικανού εμπνευστή του, αλλά και μια  ναρκισσιστική ενατένιση της φύσης. Κι αν ο προπάτορας Μάτισεν, αναζητεί ακόμη και στη φιλοσοφία του βουδισμού την εγκατάλειψη του εαυτού υπέρ της φύσης, ο Τεσόν στοχεύει στη λεοπάρδαλη ως οιωνό ή σύμβολο της επανένωσής του με ένα χαμένο έρωτα. Αν τελικά η επιμονή του οδηγήσει στην επιτυχία της φωτογράφισης η αγαπημένη θα επιστρέψει στην αγκαλιά του. Επομένως ήρωας του βιβλίου γίνεται ο εαυτός και όχι το σπάνιο ζώο.

Δεν υπάρχει πια παρθένα, ανέγγιχτη φύση, ας μην αυταπατώμαστε. Τα οικοσυστήματα είναι περισσότερο ή λιγότερο ανθρωπογενή, κάποτε προστατευμένα και αναβαθμισμένα, όταν δεν είναι ρυπασμένα, διαβρωμένα, καμένα. Επομένως, στην καθαρή λογοτεχνία αλλά και στη μη μυθοπλαστική συγγραφή οφείλει κανείς να αναζητήσει τη γοητεία της πολλαπλώς αλλοιωμένης φύσης και γιατί όχι, να αναδείξει την ομορφιά όχι μόνο των κατά  Μάτισεν κρυμμένων πραγμάτων, αλλά και των θεωρητικά άσχημων. Κάτι ακόμη, ως κατακλείδα: η πραγματική τέχνη της ενεργητικής υπομονής δεν έγκειται απλώς και μόνο στην προσπάθεια να αγναντέψουμε λυτρωτικά ένα μοναδικό τοπίο ή ένα σπάνιο,  απειλούμενο ζωικό είδος. Είναι να τα σώσουμε.

Σιλβέν Τεσόν
Η λεοπάρδαλη του χιονιού
Μτφ. Σπύρος Γιανναράς, εκδ. Αγρα, σελ. 186
Τιμή 14,50 ευρώ