Η στρατιωτικοποίηση της Ανατολικής Μεσογείου

H μεγάλη συγκέντρωση ναυτικών δυνάμεων που παρατηρείται στην Ανατολική Μεσόγειο δεν είναι μόνο απόρροια της ανακάλυψης κοιτασμάτων φυσικού αερίου. Είναι αλήθεια ότι ο έλεγχος των ενεργειακών πόρων έχει εξελιχθεί σε ένα από τους σημαντικότερους συντελεστές ισχύος στο μεταψυχροπολεμικό διεθνές σύστημα. Αναπόφευκτα, η εκμετάλλευση και η μεταφορά των κοιτασμάτων φυσικού αερίου επηρεάζει τις διακρατικές σχέσεις στο συγκεκριμένο περιφερειακό σύστημα ασφάλειας. Ωστόσο, η Ανατολική Μεσόγειος βρίσκεται στο επίκεντρο του δυτικού ενδιαφέροντος και για έναν άλλο λόγο.

Η Μόσχα θέλει να διεισδύσει πάλι στο λεγόμενο Μεσαίο Εξωτερικό (srednee zarubezh’e) που περιλαμβάνει τη Μέση Ανατολή και τα Βαλκάνια. Η επέμβαση στη Συρία δεν διέσωσε μόνο το καθεστώς του Ασαντ από βέβαιη κατάρρευση, αλλά οδήγησε και σε μονιμοποίηση της ρωσικής στρατιωτικής παρουσίας στην Ανατολική Μεσόγειο. Η μακροχρόνια μίσθωση του λιμανιού της Ταρτούς από ρώσους επιχειρηματίες και η δημιουργία αεροπορικής βάσης κοντά στις ακτές της χώρας εντάσσονται στο πλαίσιο μιας νέας στρατηγικής για την επιστροφή της Μόσχας σε έναν κρίσιμο γεωπολιτικά χώρο. Επίσης, η κεκαλυμμένη δράση ρώσων μισθοφόρων στον λιβυκό εμφύλιο πόλεμο επιτρέπει στο Κρεμλίνο να αποκτήσει σημαντικά ερείσματα στην ανατολική Λιβύη που έχει πρόσβαση στη Μεσόγειο.

Οι ρωσικές φιλοδοξίες έχουν προκαλέσει την αντίδραση των ΗΠΑ, της Μεγάλης Βρετανίας και της Γαλλίας. Οι ναυτικές ασκήσεις που έχουν διεξαχθεί το τελευταίο διάστημα στην Ανατολική Μεσόγειο φανερώνουν την αποφασιστικότητα της Δύσης να περιορίσει τη ρωσική επιρροή στα περιφερειακά δρώμενα. Επιπρόσθετα, η αμερικανική παρότρυνση για τη σύσφιξη των σχέσεων Ελλάδας – Ισραήλ – Αιγύπτου τελικά μπορεί να αφορά περισσότερο τη ρωσική επεμβατικότητα στην Ανατολική Μεσόγειο και λιγότερο τις αναθεωρητικές τάσεις της ερντογανικής Τουρκίας.

Για μία πλειάδα λόγων, η Ελλάδα είναι υποχρεωμένη να διαδραματίσει έναν πιο αποφασιστικό ρόλο στην περιοχή. Σε μια εποχή που η «σκληρή ισχύς» συνεχίζει να παίζει καταλυτικό ρόλο στην υπεράσπιση του εθνικού συμφέροντος, η Αθήνα έχει αποφασίσει να ενισχύσει τις αμυντικές της δυνατότητες πέρα του ελλαδικού χώρου. Πρόκειται για μια ορθολογική επιλογή με βάση τις συνθήκες που επικρατούν στην περιοχή. Η απόκτηση των φρεγατών Belharra και των μαχητικών αεροσκαφών Rafale θα αυξήσουν την αυτοπεποίθηση της Αθήνας στην Ανατολική Μεσόγειο. Από εκεί και πέρα, το ζητούμενο δεν είναι μόνο η ισχυρότερη στρατιωτική παρουσία στην περιοχή. Χρειάζεται ένα νέο γεωπολιτικό όραμα που θα αναδεικνύει την Ελλάδα ως μια μεσαία μεσογειακή δύναμη, ικανή να λειτουργήσει ως πάροχος ασφάλειας για τα δυτικά/ευρωπαϊκά συμφέροντα στην περιοχή.

Οι αμυντικοί εξοπλισμοί μπορεί να είναι απαραίτητη συνθήκη για την προστασία των ελληνικών συμφερόντων, αλλά γίνονται αντιληπτοί από την Αγκυρα ως μια έμπρακτη αμφισβήτηση της τουρκικής πολιτικής στην περιοχή. Θα πρέπει να θεωρείται βέβαιο ότι η τουρκική ηγεσία θα προσπαθήσει να απαντήσει στο ελληνικό εξοπλιστικό πρόγραμμα, έστω για λόγους γοήτρου και εσωτερικής κατανάλωσης. Από τη σκοπιά της θεωρίας των διεθνών σχέσεων, οι κούρσες εξοπλισμών μπορούν να προκαλέσουν στρατιωτικές συγκρούσεις μόνο σε συγκεκριμένες χρονικές φάσεις. Ο αμερικανός πολιτικός επιστήμονας Σάμιουελ Χάντινγκτον τεκμηρίωσε εμπειρικά την άποψη ότι η πρώιμη φάση μιας κούρσας εξοπλισμών είναι επικίνδυνη επειδή ελλοχεύει ο κίνδυνος η ισχυρότερη χώρα να αντιδράσει δυναμικά. Οσο περισσότερο διαρκεί μια κούρσα εξοπλισμών, τόσο περισσότερη σταθερότητα υπάρχει ανάμεσα στις δύο πλευρές. Στην περίπτωση της Ελλάδας και της Τουρκίας υπάρχει μια δυναμική κούρσα εξοπλισμών, αλλά εξελίσσεται μέσα σε ένα διεθνοπολιτικό πλαίσιο που ορίζεται κυρίως από τις μεγάλες δυνάμεις της Δύσης.

Ο Μάνος Καραγιάννης είναι αναπληρωτής καθηγητής Διεθνούς Ασφάλειας στο King’s College London και στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας