Η οδύσσεια της Εθνικής Πινακοθήκης

Αμέτρητοι έλληνες αρχιτέκτονες και μηχανικοί, ιδιώτες και στελέχη Δημοσίου, ανά ομάδες και σε διαφορετικές χρονικές περιόδους, εγκλωβισμένοι στα γρανάζια ενός δαιδαλώδους γραφειοκρατικού μηχανισμού της πολιτείας, ευθύνονται τελικά για το σημερινό κτίριο της Εθνικής Πινακοθήκης. Για αυτό το αμφιλεγόμενο και πολυσυζητημένο αποτέλεσμα, που στα μάτια ειδικών, όσο διαρκούσε η κατασκευή, χαρακτηρίζεται ως «βάναυση χειρονομία», αλλά σήμερα για το ευρύτερο κοινό αποτελεί ένα σύγχρονο μοντέρνο κτίριο, ελκυστικό και ενδιαφέρον, που προσελκύει έναν αναπάντεχο αριθμό επισκεπτών.

Ενα κτίριο που η περιπέτειά του ξεκίνησε πριν από 65 χρόνια με πανελλήνιο αρχιτεκτονικό διαγωνισμό, που κέρδισαν οι Παύλος Μυλωνάς, Δημήτρης Φατούρος και Νίκος Μουτσόπουλος που αντικαταστάθηκε από τον Δημήτρη Αντωνακάκη, με πρώτη αναποδιά την αλλαγή του οικοπέδου και τη μείωση ενός ορόφου, για να μην κοπεί η θέα από το Hilton. Αποτέλεσε ένα παράδειγμα του ελληνικού αρχιτεκτονικού μοντερνισμού, που, με στόχο τον εκσυγχρονισμό και τον υπερδιπλασιασμό των επιφανειών του, κατέληξε, όπως σχολιάζει ο Πάνος Εξαρχόπουλος, καθηγητής στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών στην Ξάνθη, «σε ένα πραγματικό συνονθύλευμα ασύνδετων, ανερμάτιστων και ετερόκλητων κατασκευών με έναν high tech αέρα-που έχουν καταπνίξει το αρχικό κτίριο».

Είναι χαρακτηριστική η απουσία ενός κεντρικού χαρισματικού προσώπου ή μιας καταξιωμένης μελετητικής ομάδας, που θα μπορούσε να διευθύνει με υπευθυνότητα αυτή την επέμβαση στο σημαντικό αυτό έργο, από την αρχή μέχρι το τέλος, όπως ο αρχιτέκτονας Κυριάκος Κρόκος πραγματοποίησε μέσω αρχιτεκτονικού διαγωνισμού το εμβληματικό Βυζαντινό Μουσείο στη Θεσσαλονίκη ή ο Ρέντσο Πιάνο που εμπιστεύτηκε το Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος. Αρχιτέκτονες που, πέρα από τη μελέτη, υπερασπίστηκαν το έργο τους, ελέγχοντας συστηματικά την πορεία του, την τήρηση των σχεδίων και επιβλέποντας την κατασκευή μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια.

Αντίθετα εδώ, προσπερνώντας τη νεότερη προμελέτη των Φατούρου – Μυλωνά, η ομάδα των «Αρχιτεκτονική ΕΠΕ Γραμματόπουλος – Πανουσάκης» και «Δ. Βασιλόπουλος και Συνεργάτες ΕΕ» μελέτησε την επέμβαση της επέκτασης, αγνοώντας στην ουσία το διατηρητέο αρχικό κτίριο και τελικά εξασφάλισε την έγκριση της μελέτης της. Στην πορεία όμως, μετά την έκδοση της άδειας και τις εγκρίσεις, η συνεργασία αυτή διακόπηκε. Φαίνεται ότι το έργο ολοκληρώθηκε με αλλοιώσεις της εγκεκριμένης μελέτης, που οι μελετητές κατήγγειλαν δημόσια με επιστολή τους. Παράλληλα, τη μουσειογραφική μελέτη και την όλη διαμόρφωση των εσωτερικών χώρων ανέλαβαν οι αρχιτέκτονες Γιώργος Παρμενίδης, Christine Longuepee, Ιφιγένεια Μάρη.

Η κύρια αδυναμία της εγκεκριμένης μελέτης και της όλης επέμβασης έγκειται ουσιαστικά στην πρόσθετη υπερκατασκευή που τελικά απέκρυψε το διατηρητέο γραμμικό κτίριο, εξαιρετικό δείγμα μοντερνισμού. Η υπερκατασκευή – προσθήκη, με τα αδιαφανή στην ουσία υαλοστάσια, τις ράμπες που υποστηρίζονται από βαρύ μεταλλικό σκελετό με χονδροειδείς άτεχνες αρθρώσεις, ράμπες που παραμένουν τελικά αδρανείς λόγω μεγάλης κλίσης, απαγορευτικής για τα ΑμεΑ, που δεν συμβάλλουν στη λειτουργία του Μουσείου, καθώς και τα χρήσιμα μεν αλλά υπερδιαστασιολογημένα μπετονένια αντί μεταλλικά κλιμακοστάσια, μία ακόμη αδέξια χειρονομία του πολιτικού μηχανικού. Προβληματική είναι και η εξαιρετικά πυκνή διάταξη των έργων τέχνης, που υπαγορεύτηκε από το ότι πρόκειται μόνο για το 10% της Συλλογής της Πινακοθήκης.

ΣΤΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ. Η πρόσφατη ξενάγησή μου στο Μουσείο από τους μελετητές Γιώργο Παρμενίδη και Ιφιγένεια Μάρη, καθηγητές στο ΕΜΠ, έχει θετικό πρόσημο. Διευκρίνισαν μάλιστα, ότι έχουν αποκλειστικά την ευθύνη και μόνο των εσωτερικών χώρων στο πλαίσιο της μουσειογραφικής μελέτης που ανέλαβαν. Παρ’ όλες τις αδεξιότητες, κινούμενοι στο εσωτερικό, εκπέμπεται μια αύρα ενός σύγχρονου κτιρίου, που ενισχύεται όχι μόνο από τα σημαντικά έργα τέχνης και τους καλοσχεδιασμένους εσωτερικούς χώρους, αλλά και από τη δυναμική που δημιουργείται από τη μεγάλη επισκεψιμότητα. Μελετημένοι και διακριτικά ενταγμένοι φωτισμοί των χώρων και κυρίως των έργων, διαφώτιστες ψευδοροφές, υψηλή τεχνολογία, προσεγμένα δάπεδα και αξιοποίηση των υπαρχόντων, ενδιαφέρουσες διατάξεις των νέων ελεύθερων στον χώρο εκθεσιακών πανό σε όλο το ύψος, καλοσχεδιασμένα πωλητήρια στο ισόγειο και τον όροφο, αμφιθέατρο 350 θέσεων, άνετη κυκλοφορία, ευχάριστη αίσθηση από τη ζεστασιά των ματ ανοιχτόχρωμων δρύινων επιφανειών των χώρων υποδοχής, που ισορροπούν με τις ψυχρές μαρμάρινες επιφάνειες. Επίσης, έχουν ενταχθεί υπερσύγχρονα εργαστήρια συντήρησης, γραφεία διοίκησης, βιβλιοθήκη και ένα ευχάριστο καφέ σε άμεση σχέση με τις υπαίθριες διαμορφώσεις.

Ξεχωρίζει η Αίθουσα Περιοδικών Εκθέσεων στο υπόγειο, που φιλοξενεί μια σημαντική και καλοστημένη έκθεση από το Λούβρο, και ο χώρος εστιατορίου στο τελευταίο επίπεδο με υπέροχη πανοραμική θέα της Αθήνας και της Ακρόπολης, που όταν θα ολοκληρωθεί πιστεύω ότι θα αποτελέσει ένα ακόμη σημαντικό στέκι στην Αθήνα, συμβάλλοντας στο να ξεχαστούν οι αδυναμίες και τα λάθη του κτιρίου που μέσα στον χρόνο θα περάσουν στο περιθώριο.

Ο Γιώργος Τριανταφύλλου είναι αρχιτέκτων και διατηρεί εδώ και ένδεκα χρόνια τον δικό του ιστότοπο triantafylloug.blogspot.com με σχετική θεματολογία