Ο γάλλος σίριαλ κίλερ πίσω από το «Εγκλημα και τιμωρία»

Ο Φιόντορ Ντοστογέφσκι είχε εμμονή με τις δίκες. Πέρασε πάμπολλες ώρες, όπως αναφέρουν οι μελετητές του, παρακολουθώντας υποθέσεις, συζητώντας με δικηγόρους για την αθωότητα ή την ενοχή του δράστη. Αλλες πάλι φορές επισκεπτόταν τον κατηγορούμενο στη φυλακή για να συνομιλήσει μαζί του και πολύ συχνά προσπαθούσε να επηρεάσει την κοινή γνώμη για ορισμένες υποθέσεις. Ο Ντοστογέφσκι και το έργο του επηρέασαν βαθιά τη νομική συνείδηση της Ρωσίας, σε τέτοιον βαθμό μάλιστα που πολλές φορές οι συνήγοροι υπεράσπισης όταν επιζητούσαν τη συμπάθεια των ενόρκων επικαλούνταν την περίπτωση του Ροντιόν Ρασκόλνικοφ, του πρωταγωνιστή του σπουδαίου έργου «Εγκλημα και τιμωρία». Είναι από τις περιπτώσεις εκείνες που η τέχνη εμπνέει τη ζωή. Εχει όμως σημασία να σταθεί κανείς στο πώς ο αξεπέραστος ρώσος λογοτέχνης συνέλαβε την ιδέα για να δημιουργήσει τον εμβληματικό αυτόν χαρακτήρα.

Μια γλαφυρή απάντηση υπάρχει στην υπέροχη αφήγηση του Κέβιν Μπέρμιγχαμ στο βιβλίο του «The Sinner and the Saint» (Ο Αμαρτωλός και ο Αγιος): «Ο Ιησούς συναντά τον Ντοστογέφσκι. Του ρίχνει μια ματιά αρκετή για να βγάλει διάγνωση στο λεπτό και κοιτώντας μέσα σε αυτά τα μάτια, σαν σήραγγες του κόσμου των μαρτυρίων, προβαίνει άμεσα σε εξορκισμό. Ταχύ και δυναμικό, σιωπηλό, έτσι είναι το στυλ του Ιησού: “Το πάρτι τελείωσε, μικρέ διάολε, βγες έξω τώρα”. Επικράτησε ένα μικρό βουητό. Ο Ντοστογέφκσι απαλλαγμένος πια από το κολασμένο ζιζάνιο που εκτόξευσε ο Ιησούς από μέσα του ανακουφίζεται στη στιγμή από όλα τα δεινά του: από τις αιμορροΐδες του, το πάθος του για τον τζόγο, τις κρίσεις του, τους πυρετούς, την κατάθλιψη, την υποχονδρία του, τις φρικτές φουτουριστικές διαισθήσεις και τις εμμονές του. Απελευθερώθηκε από την ειρκτή του ίδιου του του εαυτού και δεν γράφει ποτέ ξανά».

Υπάρχει όμως και άλλη μια προσέγγιση του Μπέρμιγχαμ για το «Εγκλημα και τιμωρία». Εξηγεί πώς αυτό το βιβλίο το γεμάτο ιδέες και λογοτεχνικές αρετές στηρίζει την πλοκή του σε ενός λεπτού βία! Ο Ρασκόλνινοφ αγέρωχος και αθώος ταξιδεύει στις φτωχογειτονιές της Αγίας Πετρούπολης, όπου δολοφονεί βάναυσα μιαν άσχημη ηλικιωμένη κυρία – ενεχυροδανείστρια – και την αδελφή της η οποία απλώς έτυχε να βρίσκεται εκεί. Γιατί το κάνει; Γιατί σηκώνει το τσεκούρι;

Οταν γράφτηκε το έργο ήταν η εποχή που στην Αγία Πετρούπολη τα βίαια εγκλήματα πλήθαιναν καθημερινά. Μετά την κατάργηση της δουλοπαροικίας το 1861 η τότε ρωσική πρωτεύουσα δεχόταν μαζική εισροή ανθρώπων που αναζητούσαν εργασία. Ο υπερπληθυσμός και οι λίγες θέσεις εργασίας δημιουργούσαν ασφυκτικές καταστάσεις. Ασθένειες, επιδημίες, πορνεία και εγκλήματα ήταν οι άμεσες επιπτώσεις και οι αιτίες των αδιεξόδων που επικρατούσαν.

ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ. Ο Ντοστογέφσκι είχε μόλις διαβάσει για τη δίκη δολοφονίας στη Γαλλία ενός άνδρα που ονομαζόταν Πιερ Φρανσουά Λασνέρ. Ο τελευταίος καταδικάζεται ως σίριαλ κίλερ, σταθερά αμετανόητος. Διαβάζει Ρουσό, γράφει ποίηση. Ενας επιτηδευμένος κοινωνιοπαθής, ένα νέο είδος ανθρώπου. Οταν τον βάζουν στην γκιλοτίνα, γυρνά ανάσκελα για να μπορεί να δει τη λεπίδα να κατεβαίνει. Ο Ντοστογέφσκι δημοσιεύει στο λογοτεχνικό του περιοδικό «Vremya» ένα δοκίμιο 50 σελίδων, μεταφρασμένο από τα γαλλικά, για τον Λασνέρ – «μια αξιοσημείωτη προσωπικότητα». Οι δίκες δολοφονίας, γράφει σε ένα εισαγωγικό σημείωμα, είναι «πιο συναρπαστικές από όλα τα πιθανά μυθιστορήματα επειδή φωτίζουν τις σκοτεινές πλευρές της ανθρώπινης ψυχής που η τέχνη δεν πολυθέλει να πλησιάζει».

Την ίδια περίπου εποχή ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι ζούσε στο Βισμπάντεν της Γερμανίας σε συνθήκες εξαθλίωσης, αφού δεν μπορούσε να πληρώσει ούτε το ενοίκιό του. Η χαρτοπαιξία ήταν η κύρια αιτία της οικονομικής καταστροφής του. Αναζήτησε βοήθεια από τον εκδότη του, Μιχαήλ Κατκόβ, ζητώντας του 300 ρούβλια. Σε αντάλλαγμα του υποσχόταν ότι θα του παραχωρούσε τα δικαιώματα από το νέο έργο που επρόκειτο να γράψει, το «Εγκλημα και τιμωρία». Για να τον πείσει ότι η συμφωνία είναι συμφέρουσα, του εξήγησε την πλοκή του έργου. «Πρόκειται για ένα ψυχολογικό έργο, για ένα έγκλημα. Η δράση είναι επίκαιρη. Ενας νεαρός φοιτητής της κατώτερης μεσαίας τάξης έχει αποβληθεί από το πανεπιστήμιο, έχει ζήσει την απόλυτη φτώχεια, υποκύπτει σε ορισμένες “ελλιπείς” ιδέες και αποφασίζει να βγει από τη δυστυχία του μια για πάντα».