Από το τραύμα {LF}στον Νόμο {LF}και τη θεραπεία

Τον περασμένο Οκτώβριο (2021) κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Εκκρεμές το βιβλίο της Ρόδης Καγγελάρη «Ο τοξικομανής και ο Νόμος». Πρόκειται για ένα επίκαιρο πόνημα στο οποίο η συγγραφέας, με ευαισθησία και γνήσιο ενδιαφέρον, σκιαγραφεί το πορτρέτο του κρατουμένου – τοξικομανούς λαμβάνοντας υπόψη την οργάνωση του ψυχισμού του και τη σχέση του με καθένα από τα πλαίσια στα οποία εντάσσεται, δηλαδή το οικογενειακό, το κοινωνικό, το νομικό, το σωφρονιστικό και το θεραπευτικό. Στα έξι κεφάλαια, λοιπόν, που αποτελούν το βιβλίο περιγράφεται η πορεία που συχνά μπορεί να πάρει η ζωή ενός εξαρτημένου ατόμου.

Τα δύο πρώτα κεφάλαια επικεντρώνονται στο οικογενειακό και κοινωνικό πλαίσιο του τοξικομανούς και μπορούν να ιδωθούν ως μια απάντηση στο ερώτημα «Ποιος γίνεται τελικά τοξικομανής;». Δανειζόμενη τον ορισμό του γάλλου ψυχιάτρου Claude Olievenstein, η Καγγελάρη υπογραμμίζει ότι η τοξικομανία είναι αποτέλεσμα της τριπλής συνάντησης μιας ευάλωτης προσωπικότητας με μια ουσία σε μια δεδομένη κοινωνικοπολιτισμική στιγμή.

Ξεκινώντας από το τελευταίο σημείο, δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι οι σύγχρονες κοινωνίες  ̶  που μεταξύ άλλων χαρακτηρίζονται από την επικράτηση της εικόνας, το τέλος των ιδεολογιών, την κυριαρχία της ανακούφισης μέσα από την κατανάλωση, την αποφυγή της ματαίωσης και τη στιγμιαία ικανοποίηση των αναγκών  ̶  προσφέρουν το έδαφος για τη στροφή ενός ατόμου στις ουσίες. Φυσικά, τα ανωτέρω δεν μπορούν να συνδεθούν νομοτελειακά με την τοξικομανία. Η ευάλωτη προσωπικότητα είναι εκείνη που μέσα σε μια δεδομένη κοινωνικοπολιτισμική στιγμή θα καταφύγει στις ουσίες για να βρει μια λύση.

Η οργάνωση της ευάλωτης προσωπικότητας συνιστά αποτέλεσμα της σχέσης του βρέφους με τα πρόσωπα φροντίδας του. Η είσοδος του παιδιού στον κόσμο είναι ιδιαίτερα τραυματική. Το άτομο καλείται να περάσει «από το σώμα της μητέρας στο κοινωνικό σώμα, από έναν κόσμο απόλαυσης χωρίς όρια σε έναν κόσμο γεμάτο περιορισμούς και ματαιώσεις» (σελ. 13). Σε αυτή τη μετάβαση ο ρόλος της μητέρας είναι κομβικής σημασίας, καθώς – αν όλα πάνε καλά – είναι εκείνη που θα ανακουφίσει το παιδί αναγνωρίζοντας και νοηματοδοτώντας τις σωματικές και ψυχικές του ανάγκες, δίνοντας συνοχή στην κατακερματισμένη, μέχρι τότε, εικόνα του σώματός του και φέρνοντάς το σταδιακά αντιμέτωπο με τις απαγορεύσεις και τον Νόμο. Από την άλλη πλευρά, ο ρόλος του πατέρα είναι εξίσου κομβικός. Αναφερόμαστε εδώ στον πατέρα με τη συμβολική του λειτουργία, δηλαδή τη λειτουργία του ως εκπροσώπου του Νόμου, που θέτει ένα όριο στην απόλυτη σχέση μητέρας – παιδιού, καθιστώντας δυνατό τον αποχωρισμό τους.

Ωστόσο, στις περιπτώσεις των τοξικομανών, τα πράγματα δεν έχουν λειτουργήσει με αυτόν τον τρόπο. Για διάφορους λόγους, που αναλύονται διεξοδικά στο βιβλίο, τόσο η μητρική όσο και η πατρική λειτουργία δεν έχουν εξυπηρετήσει τον σκοπό τους. Από τη μία, η αδυναμία της μητέρας να ανταποκριθεί επαρκώς στις ανάγκες του μωρού της και να το καθρεφτίσει μέσα στο βλέμμα, τη φωνή της και το άγγιγμά της ως ένα επιθυμητό και ξεχωριστό από εκείνη πρόσωπο αφήνει στο παιδί «βαθιά ψυχικά τραύματα, τρύπες στη συνέχεια του νοήματος, κενά στο βίωμα της συνέχειας του εαυτού» (σελ. 21). Από την άλλη πλευρά, η πατρική λειτουργία – είτε μέσα από την απουσία του πατέρα είτε μέσα από την υπερπαρουσία του – χωλαίνει, αφήνοντας το παιδί δέσμιο στην επιθυμία της μητέρας.

Ολα τα παραπάνω έχουν ως επακόλουθο τη δημιουργία μιας ιδιαίτερης σχέσης με τον Αλλο και τον Νόμο. Για το εξαρτημένο υποκείμενο ο Νόμος είτε απουσιάζει είτε εκπροσωπείται αδύναμα. Ταυτόχρονα, το άτομο δυσκολεύεται να δημιουργήσει μια σχέση με τον Αλλο, καθώς τον αντιλαμβάνεται τόσο ως διώκτη όσο και ως αντικείμενο επιθυμίας. Εκεί ακριβώς έρχεται η ουσία να λειτουργήσει ως μια λύση που, με τίμημα το σώμα, θα ανακουφίσει το άτομο γεμίζοντας το κενό και υποκαθιστώντας κάθε σχέση.

Εχοντας παρουσιάσει τους παράγοντες που οδηγούν ένα υποκείμενο να στραφεί προς τις ουσίες, τα δύο επόμενα κεφάλαια («Ο νόμος» και «Η φυλακή») πραγματεύονται τη σχέση του τοξικομανούς με το νομικό και το σωφρονιστικό πλαίσιο. Η Ρόδη Καγγελάρη υποστηρίζει ότι «η ιστορία της τοξικομανίας είναι η ιστορία της κατάλυσης των ορίων» (σελ. 67). Πράγματι, καθώς προχωρά η εξάρτηση, ο τοξικομανής προκαλεί όλο και περισσότερο τα όρια, παίζοντας ακόμα και με το σύνορο του θανάτου. Τα περάσματα στην πράξη, που είναι χαρακτηριστικά στα εξαρτημένα υποκείμενα, προσφέρουν μεν μια προσωρινή ανακούφιση, συνοδεύονται όμως συχνά από την παραβίαση των νόμων. Ο νόμος, υπογραμμίζει η συγγραφέας, αποτελεί για το εξαρτημένο υποκείμενο έναν κοινωνικό φραγμό που σπάει επανειλημμένα κατά την αναζήτηση του συμβολικού Νόμου, ο οποίος απουσιάζει. Το παιχνίδι αυτό δίνει στο υποκείμενο τη δυνατότητα, για όσο καιρό δεν συλλαμβάνεται, να αισθάνεται παντοδύναμο, να είναι εκείνο που ξέρει τι κάνει και πώς δεν θα συλληφθεί, να τίθεται υπεράνω κανόνων. Ως εκ τούτου, γι’ αυτό το διάστημα καταφέρνει να «επιβεβαιώνει ότι ο Νόμος δεν υπάρχει και να περιγελά την εξευτελισμένη Του υπόσταση» (σελ. 79), έως ότου μια μέρα θα συλληφθεί και θα γνωρίσει τη φυλακή.

Στη φυλακή

Ο εγκλεισμός στη φυλακή «θα αποτελέσει στο εξής μια μνήμη που δεν θα σβηστεί ποτέ» (σελ. 99). Πράγματι, στο κεφάλαιο αυτό παρουσιάζονται με γλαφυρό τρόπο οι συχνά άθλιες συνθήκες διαβίωσης και μεταχείρισης των κρατουμένων. Ωστόσο, η συγγραφέας, έχοντας πολύχρονη εμπειρία ως θεραπεύτρια σε σωφρονιστικά ιδρύματα, εισάγει και μια άλλη διάσταση της φυλακής. Πιο συγκεκριμένα, υποστηρίζει ότι η φυλακή, θέτοντας «Πραγματικά τείχη», καταφέρνει να αποτελέσει ένα όριο «σε αυτή την ξέφρενη πορεία του κοινωνικά παραπτωματικού ανθρώπου, στη ζωή του οποίου κανένας άλλος θεσμός ή δεσμός δεν κατάφερε να το κάνει» (σελ. 100). Επιτελεί, επομένως, και συμβολικές λειτουργίες. Για παράδειγμα, λειτουργεί σαν μια εξω-σωματική μήτρα, ικανή να κρατήσει και να εμπεριέχει το εξαρτημένο υποκείμενο, που αδυνατεί «να συγκρατήσει και να διατηρήσει τον έλεγχο του εαυτού του» (σελ. 100) μέχρι τη στιγμή της αποφυλάκισής του.

Συνεχίζοντας, τα δύο τελευταία κεφάλαια αφορούν την ελευθερία και τη θεραπεία. Αν και εύλογα θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι για έναν κρατούμενο η ελευθερία αφορά την έξοδο από τη φυλακή, στο βιβλίο εξηγείται με σαφήνεια ότι στην περίπτωση του τοξικομανούς – κρατουμένου η ελευθερία αφορά περισσότερο μια εσωτερική αλλαγή, η οποία γίνεται με την εσωτερίκευση του συμβολικού Νόμου, καθώς αυτόν «επιζητά απεγνωσμένα ο τοξικομανής, για Αυτόν ρισκάρει… Αυτόν προκαλεί» και συνεπώς «μόνο όταν υπακούει κανείς τον Νόμο, μπορεί να είναι ελεύθερος» (σελ. 129). Στις περισσότερες περιπτώσεις, η αλλαγή μπορεί να πραγματοποιηθεί μόνο μέσα από τη θεραπεία και απαιτεί την ανάληψη της ατομικής ευθύνης. Αν και αυτό συχνά περιπλέκεται στο σωφρονιστικό πλαίσιο, όπου το κίνητρο για θεραπεία μπορεί να συνδέεται με εξωτερικούς παράγοντες, όπως για παράδειγμα μια δικαστική απόφαση, μέσα στα χρόνια έχει διαφανεί ότι τα αποτελέσματα των θεραπευτικών παρεμβάσεων στους εξαρτημένους-κρατούμενους είναι πολύ ενθαρρυντικά. Με θεραπευτικά εργαλεία τη σχέση, τον Λόγο και την Τέχνη, στόχος της θεραπείας είναι το άτομο μέσα από την αλληλεπίδρασή του με μια ομάδα ανθρώπων, που λειτουργεί σαν καθρέφτης, να αποκτήσει μια σταθερή εικόνα εαυτού, να «αντιμετωπίζει το παρελθόν και [να] ονειρεύεται το μέλλον, εξοπλιζόμενο προοδευτικά απέναντι στις ουσίες» (σελ. 147).

Κλείνοντας με μια κριτική σκέψη, θα λέγαμε ότι το βιβλίο της Ρόδης Καγγελάρη αποτελεί αναμφισβήτητα ένα από τα καλύτερα δείγματα του είδους του. Εγγράφεται σε μια γραμμή σκέψης κοντινή σε εκείνη της Κατερίνας Μάτσα, η οποία εξάλλου υπογράφει την κατατοπιστική εισαγωγή, καθώς και άλλων σημαντικών στοχαστών του ψυχιατρικού και ψυχαναλυτικού χώρου, που αποδίδουν την τοξικομανία στο οικογενειακό και κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο. Οι οικογενειακοί, κοινωνικοπολιτικοί και πολιτισμικοί παράγοντες είναι αδιαμφισβήτητα απολύτως κεντρικοί. Ωστόσο, η προσέγγιση αυτή ορισμένες φορές δείχνει να μην αφήνει επαρκή χώρο για την προσωπική και υποκειμενική ευθύνη του τοξικομανούς, η οποία μοιάζει να αναγνωρίζεται μόνο σε ένα μεταγενέστερο στάδιο, εκείνο της θεραπείας. Αξίζει, λοιπόν, να αναρωτηθούμε πού βρίσκεται η ευθύνη του τοξικομανούς, λαμβάνοντας υπόψη μας την άποψη του Λακάν, σύμφωνα με την οποία για τη θέση μας ως υποκειμένων είμαστε πάντα υπεύθυνοι.

Η Μάρα Κτενά είναι ψυχολόγος και πραγματοποιεί την ψυχαναλυτική της εκπαίδευση στην Ακαδημία Κλινικών Σπουδών Αθήνας.

{1BSYG}Ρόδη Καγγελάρη{1BSYG}{CR}{2BTIT}Ο τοξικομανής {LF}και ο Νόμος{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εισαγωγή: {LF}Κατερίνα Μάτσα{CR}Εκδ. Εκκρεμές, σελ. 174{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 13,50 ευρ{4BTIM}ώ