Το διαρκές πείραμα της ευρωπαϊκής δημοκρατίας

Η Σέρι Μπέρμαν, καθηγήτρια Πολιτικής Ιστορίας στο Barnard College του Πανεπιστημίου Κολούμπια, ειδικεύεται στην έρευνα και μελέτη της ευρωπαϊκής Ιστορίας. Το βιβλίο της προέκυψε μέσα από την πολυετή διδασκαλία ενός πανεπιστημιακού μαθήματος για την πολιτική εξέλιξη της νεότερης Ευρώπης σε σχέση με τη διαμόρφωση των ιδεών και των πρακτικών προς μετάβαση στη δημοκρατία ως αντίθεση στις δεσποτείες (Παλαιό Καθεστώς), στις δικτατορίες και στις παραλλαγές τους. Στηριζόμενη στο αξίωμα ότι η προσέγγιση του παρόντος και η πιθανότητα κατανόησης του μέλλοντος προϋποθέτουν τη ενδελεχή μελέτη, γνώση και χρήση του παρελθόντος μέσω των πηγών και των καταγραφών του, περιγράφει με εξαιρετική καθαρότητα και τεκμηρίωση τις προσχεδιασμένες, αναπάντεχες, επαναστατικές, βραχύβιες, απογοητευτικές, ασταθείς και επιτυχείς δημοκρατικές προσπάθειες από την πρώιμη ευρωπαϊκή Ιστορία της γέννησης κρατών (περί το 1500) ως τις μέρες μας. Μια διαδρομή πέντε και πλέον αιώνων, που όλο και περισσότερο μοιάζει με εξαντλητικό παιχνίδι πινγκ-πονγκ με μεταβαλλόμενους κανόνες ενώπιον όχλου στο Κολοσσαίο, με ζάλη μύγας, η οποία επιτέλους έπεσε στο δημοκρατικό γάλα στα μέσα του 20ού αιώνα και σήμερα, παχυμένη και υπέρβαρη, δείχνει να το έχει βαρεθεί και, χειρότερα, να της ξινίζει. Γιατί άραγε; Επειδή μπορεί η μύγα να είναι ίδια (δημοκρατία), το γάλα όμως έχει διαφορετική γεύση, την οποία όρισαν μουμιοποιημένες παρακαταθήκες πλειοψηφικών δογμάτων, μειοψηφικών φαντασιώσεων, περιόδων μεσοβασιλείας, εξαντλώντας τις αντοχές των ιδεών, που όσο και αν είναι μακρόβιες, είναι επιρρεπείς σε ακροβασίες, αναπηρίες και ντετερμινιστικά θνητές.

Η διαδρομή πάντως προς τη δημοκρατία έχει σταθερά χαρακτηριστικά: ως γενικό κανόνα, η δεσποτεία συνένωσε εδαφικές εκτάσεις στο όνομα κεντρικής εξουσίας, διαφορετικές ως προς τη σύνθεση, την ταυτότητα, τη γλώσσα, τη θρησκεία υπηκόων χωρίς δικαιώματα, οι οποίοι προσδιορίστηκαν με την πάροδο των χρόνων ως «λαός», έννοια επιδεχόμενη πλείστες όσες ερμηνείες και παρερμηνείες, η συνηθέστερη των οποίων υπήρξε η αντίθεση με τους έχοντες δικαιώματα, δηλαδή κληρονομικά ή δοτά προνόμια (κατ’ εξοχήν παράδειγμα η Γαλλία). Οι εξεγέρσεις των έτσι αδικημένων, είτε καταπνίγηκαν κατά σύστημα, είτε διατήρησαν επί πολύ μια πολιτική και καθεστωτική εκκρεμότητα σε συνδυασμό με θρησκευτικές διαμάχες, είτε κατέληξαν σε συναίνεση μετά από εμφύλιους σπαραγμούς (κατ’ εξοχήν παράδειγμα η Αγγλία), βασιλικούς γάμους και επιγαμίες προς διαμόρφωση κάποιας ειρήνης, που πάντα φυλλορρόησε. Οι κοινωνικές εξελίξεις, διαφορετικές σε ένταση, χρονική εμφάνιση, γεωγραφική περιοχή και σφυγμό, οφειλόμενες σε θεμελίωση ιδεών δικαίου, αναζήτηση και απόκτηση πλούτου, κινητικότητα και θρασύτητα συντεχνιών, ονειροβασίες τυχοδιωκτών και πεπαιδευμένων, υποχρέωσαν τη δεσποτεία να προσφέρει κάποια δικαιώματα σε εκείνο το πλήθος, τα οποία εύκολα περιορίζονταν και ακόμα ευκολότερα ανακαλούνταν.

Μετά τον Ντρέιφους

Η γαλλική επανάσταση του 1789 είναι το ανεπανόρθωτο ξεστράτισμα σε εκείνη την επί τρεις αιώνες πορεία. Αν τα προνόμια ήταν το άκρο της αδικίας και ασυδοσίας, η επανάσταση μιας δράκας αβράκωτων (sans culotte) ήταν το άκρο της τρομοκρατίας και της αυτοεξαπάτησης ότι η τυραννία είχε κιόλας κατατροπωθεί. Χρειάστηκαν άλλες δύο γαλλικές επαναστάσεις (1830 και 1848) για να στηθεί μια δημοκρατία, που η υπόθεση Ντρέιφους, συνταράσσοντας χώρες και καθεστώτα, απέδειξε πόσο σχετική ήταν. Αντί εκείνη η υπόθεση να διδάξει, υπήρξε το προσάναμμα μιας εθνικιστικής πυρκαγιάς που σύντομα έβαλε φωτιά στα τόπια. Στο μεταξύ, τα νερά και απόνερα των επαναστάσεων και του εθνοτισμού και εθνικισμού είχαν φτάσει στις πολυπληθείς ηγεμονίες της Γερμανίας και της καθολικής και παπικής Ιταλίας, στην παρηκμασμένη Ισπανία, που τρεφόταν με τα αποφάγια της θρησκευτικής μισαλλοδοξίας, του απομονωτισμού ένθεν των Πυρηναίων, του αυτοκρατορικού παρελθόντος της όπου ο ήλιος δεν έδυε ποτέ. Η ενοποίηση των γερμανικών ηγεμονιών το 1871, η βιαστική ενοποίηση της Ιταλίας, χώρας με διαφορετικές ταυτότητες από τη μιαν άκρη ως την άλλη, οι λογιών αστάθειες στην Ευρώπη των Βαλκανίων και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας συμβάδιζαν με την εθνική και φυλετική υπόσταση και παλιγγενεσία, οι οποίες μπορεί να ξέφευγαν από τον κλοιό προδιαγεγραμμένων συμφωνιών και συμφερόντων ενός αρτηριοσκληρωτικού αντίγραφου Παλαιού Καθεστώτος (βασιλέων, αυτοκρατόρων, διαδόχων, καγκελαρίων, Ιεράς Συμμαχίας), δημιουργώντας δημοκρατικά στα λόγια και εξαμβλωματικά στις πράξεις καθεστώτα, αγγελιοφόρους προφητειών μεγαλείου, που κατέληξαν, με παραστράτημα σε αυτή τη διαδρομή, λήγοντος του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, την Οκτωβριανή Επανάσταση και την ολοκλήρωση της αποικιοποίησης μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο της Ανατολικής Ευρώπης από τη Σοβιετική Ρωσία, ορίζοντας μια Ευρώπη ευάλωτη και επικίνδυνα χωρισμένη.

Η δολιχοδρομία προς την ποικιλοτρόπως οριζόμενη «δημοκρατία», φυτεμένη στα παραλλαγμένα γονίδια της ελληνορωμαϊκής χριστιανικής Ευρώπης, θα συνεχιζόταν μάλλον, αν η καθημαγμένη Δυτική και Νότια Ευρώπη δεν αφηνόταν, με τη λήξη του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου, στα χέρια των Ηνωμένων Πολιτειών για την «ανασυγκρότησή» της μέσω των σχεδίων Μάρσαλ και Τρούμαν, στρατηγική των οποίων δεν ήταν άλλη από τη συγκράτηση της Σοβιετικής Ρωσίας στην Ανατολική Ευρώπη και ως ένα κομμάτι του Βερολίνου. Στην παγκόσμια Ιστορία, είναι η πρώτη φορά όπου μια «ήπειρος», η γηραιά Ευρώπη, κάλεσε μιαν άλλη χώρα, εκείνη την «πέραν του Ατλαντικού», να γίνει αυτοκρατορία. Και αυτή η αυτοκρατορία του «θείου Σαμ» προσδιόρισε, «προστάτευσε» και εξυπηρετήθηκε από δημοκρατικές διαδικασίες, κράτος δικαίου, ατομικά δικαιώματα, οικονομικούς φιλελευθερισμούς, πολιτικές διορθώσεις και «παρεμβάσεις», αφήνοντας τα αναγκαία περιθώρια για την ανάδειξη της δημοκρατίας στην Ευρώπη κατ’ εικόνα της περισσότερο παρά λιγότερο.

Η ενωμένη Ευρώπη

Επρόκειτο περί σταθερότητας, η οποία δεν ίσχυσε στη Νότια Ευρώπη του ελληνικού χαμαιλεοντισμού και της «δικτατορίας» του 1967, στην Ισπανία του Φράνκο, στην Πορτογαλία του Σαλαζάρ, στις ιταλικές πολιτικές λέσχες χαρτοπαιξίας. Και το αναπάντεχο της κατάρρευσης της «Σοβιετίας» το 1989, διατήρησε την κληρονομιά εβδομήντα ετών ολοκληρωτισμού, δυσκολεύοντας τις χώρες του «σοσιαλιστικού ρεαλισμού» να βρουν την οδό μακράν της δημοκρατικής επίφασης. Στο μεταξύ, η κίνηση για μιαν ενωμένη Ευρώπη είχε αποκτήσει δυναμική. Ξεκινώντας ως οικονομική συνεργασία σιδήρου και χάλυβα, προχώρησε σε σταδιακή διαμόρφωση μιας κοινής πλεύσης, πάντα με την Πολιτική να σέρνει το κάρο της Οικονομίας και έναν «συνολικό τεχνοκρατικό και μη δημοκρατικό χαρακτήρα της [μετέπειτα] Ευρωπαϊκής Ενωσης» (σελ. 632), στηριζόμενο στον συμβιβασμό, στη συναίνεση, στον ελάχιστο κοινό παρονομαστή, όπου οι οικονομικές κρίσεις, επαναλαμβανόμενες ή προκαλούμενες καταλήγουν σε κοινωνικές και πολιτικές αρρυθμίες, στις οποίες η ιατρική γάζα χρησιμοποιείται για να καλύπτονται τα εξανθήματα.

Αναμενόμενο είναι να αναρωτηθεί κανείς τι προσφέρει το πόνημα της Σέρι Μπέρμαν αυτήν εδώ τη στιγμή. Αντιγράφουμε: «Οι περισσότερες συζητήσεις σχετικά με τα σημερινά προβλήματα της Ευρώπης εστιάζουν σε σύγχρονες αιτίες, όπως η παγκοσμιοποίηση, η τεχνολογική αλλαγή, η χρηματοπιστωτική κρίση, η τεχνοκρατική οργάνωση, η μετανάστευση και οι προσφυγικές ροές. Οι βραχυπρόθεσμου ορίζοντα αναλύσεις παρανοούν ή υπεραπλουστεύουν την πραγματικότητα. Τα σημερινά προβλήματα της Ευρώπης έχουν τη ρίζα τους στην παρακμή των θεμελίων πάνω στα οποία στηρίχτηκε η ανοικοδόμηση της φιλελεύθερης δημοκρατίας μετά τις τραγωδίες του Μεσοπολέμου και του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου… Στην πραγματικότητα οι μελετητές της δημοκρατίας έχουν για αυτήν τόσους ορισμούς όσα είναι σχεδόν και τα υφιστάμενα καθεστώτα» (σελ. 18). Και: «Οι κοινωνίες δεν ξεπερνούν τα προβλήματά τους όσο δεν τα αντιμετωπίζουν κατά μέτωπο. Σε όλη την ευρωπαϊκή ιστορία, χρειάστηκε να συμβούν τραγωδίες… προκειμένου οι ελίτ και τα εκλογικά σώματα να αναγνωρίσουν την αξία της φιλελεύθερης δημοκρατίας και να καταλάβουν τι απαιτείται προκειμένου να μπορέσει να λειτουργήσει πραγματικά. Ας ελπίσουμε ότι αυτό το μάθημα της Ιστορίας δεν θα χρειαστεί να το διδαχτούμε ξανά από την αρχή» (σελ. 642). Με άλλα λόγια: «Ολα καλά, κράτα και μια γάτα»!

{1BSYG}Σέρι Μπέρμαν{1BSYG}{CR}{2BTIT}Η πολιτική εξέλιξη {LF}της νεότερης Ευρώπης{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Μιχάλης Λαλιώτης{CR}Εκδ. Δώμα, σελ. 768{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 30 ευρ{4BTIM}ώ