Από το eusko των Βάσκων έως το gonette της Λυών

Υπάρχει το eusko στη Χώρα των Βάσκων, το luciole στην Αρντές, το cairn στη Γκρενόμπλ, το sol-violette στην Τουλούζη, το gonette στη Λυών και καμιά 75αριά ακόμα εναλλακτικά τοπικά νομίσματα που καθιστούν τη Γαλλία πρωταθλήτρια του είδους στην Ευρώπη. «Ποιος ο λόγος ενός συμπληρωματικού νομίσματος;» θα μπορούσε βέβαια να αναρωτηθεί εύλογα κανείς. Oι πρωτοβουλίες αυτές, εξηγεί στη γαλλική εφημερίδα Libération ο οικονομολόγος Ζαν-Μισέλ Σερβέ, επίτιμος καθηγητής στο Ινστιτούτο Ανώτατων Διεθνών Σπουδών και Ανάπτυξης της Γενεύης, συνεισφέρουν και στην ανάπτυξη μιας «ενάρετης», σε κοινωνικό και οικολογικό επίπεδο, τοπικής οικονομίας, και στην ανανέωση της δημοκρατίας.

Το μεγαλύτερο και πιο επιτυχημένο, ενδεχομένως, πείραμα αυτού του είδους βέβαια δεν τοποθετείται στη Γαλλία, αλλά στη Βραζιλία και ακούει στο όνομα banco palmas. Το εναλλακτικό αυτό νόμισμα δημιουργήθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1990 από ακτιβιστές της Θεολογίας της Απελευθέρωσης σε ένα υποβαθμισμένο προάστιο της Φορταλέζα, πρωτεύουσας της επαρχίας Σεαρά: οι κάτοικοί του είχαν εκδιωχθεί από το κέντρο του από κερδοσκόπους του τομέα των ακινήτων. Χάρη στο νόμισμα αυτό, όμως, ο κόσμος άρχισε να καταναλώνει τοπικά, ενώ μέχρι τότε ξόδευαν τα χρήματά τους εκτός, στα μεγάλα σουπερμάρκετ, γεγονός που συνεισέφερε στη φτωχοποίηση της περιοχής. Οπως σημειώνει ο Ζαν-Μισέλ Σερβέ, η εμπειρία αυτή έδειξε πως το πρόβλημα ήταν λιγότερο η έλλειψη χρημάτων και περισσότερο η «εξάτμισή» του εκτός του συστήματος. Επειτα από κάποιο διάστημα, διαπιστώθηκε πως ο όγκος του τοπικού νομίσματος που βρισκόταν σε κυκλοφορία μειωνόταν, όμως η κατανάλωση τοπικών υπηρεσιών και αγαθών αυξανόταν – αυτός ήταν και ο στόχος.

Πώς ακριβώς λειτουργεί ένα εναλλακτικό τοπικό νόμισμα; Το «γκονέτ» της Λυών, για παράδειγμα, που σημαίνει στην τοπική διάλεκτο «παιδάκι», κυκλοφορεί και σε φυσική (από το 2015) και σε ψηφιακή (από το 2020) μορφή. Η πρωτοβουλία ανήκει στον ομώνυμο σύλλογο, που απασχολεί σήμερα πέντε μισθωτούς και είκοσι εθελοντές και χρηματοδοτείται ως επί το πλείστον από τις συνδρομές ιδιωτών και επαγγελματιών, καθώς και από τον δήμο: το ετήσιο μπάτζετ του συλλόγου είναι κάπου 100.000 ευρώ. Η συναλλαγματική ισοτιμία αυτού του τοπικού νομίσματος είναι σταθερή: ένα ευρώ ίσον ένα γκονέτ. Τα τελευταία έξι χρόνια, έχουν τεθεί σε κυκλοφορία κάπου 345.000 γκονέτ, με μία μέση έκδοση 10.000 νέων μονάδων τον μήνα. Μπορεί κανείς να πληρώσει με αυτά σε παντοπωλεία, καφέ και εστιατόρια (το ένα τρίτο και πλέον των συναλλαγών αφορά την αγορά τροφίμων και την εστίαση), βιβλιοθήκες, καταστήματα ειδών ρουχισμού και παιχνιδιών, να αγοράσει εισιτήρια για τα πέντε μουσεία που διαχειρίζεται ο δήμος και άλλους χώρους πολιτισμού, να ανταμείψει για τις υπηρεσίες του έναν οικογενειακό γιατρό και αρκετούς οστεοπαθητικούς: συνολικά 380 δομές το δέχονται, κάπου 1.300 άνθρωποι το χρησιμοποιούν. Από αυτόν τον μήνα, καμιά τριανταριά δημοτικοί σύμβουλοι της οικολογικής πλειοψηφίας θα αρχίσουν εθελοντικά να λαμβάνουν σε γκονέτ ένα μικρό μέρος του μισθού τους ώστε να «δώσουν το παράδειγμα και να ενισχύσουν την εμπιστοσύνη σε αυτό».

Η ιδιαιτερότητα εναλλακτικών τοπικών νομισμάτων όπως το γκονέτ, είναι πως οι επαγγελματίες που θέλουν να το υιοθετήσουν υποχρεούνται να σέβονται μία ηθική χάρτα: να έχουν την έδρα τους στην περιοχή, να εξασφαλίζουν καλές συνθήκες εργασίας για τους εργαζομένους τους, να επιδεικνύουν κοινωνική και οικολογική συνείδηση… Και τα μέλη του εκάστοτε συλλόγου διατηρούν πάντα το δικαίωμα να κλείσουν την πόρτα σε κάποια επιχείρηση – στη Γενεύη, το έκαναν σε ένα οπλοποιείο που ήθελε να υιοθετήσει το εναλλακτικό τοπικό νόμισμα λεμάν. Αυτοί είναι οι λόγοι για τους οποίους ο οικονομολόγος Ζαν-Μισέλ Σερβέ, ο οποίος συμμετείχε στο λανσάρισμα του λεμάν, θεωρεί τα εναλλακτικά τοπικά νομίσματα εργαστήρια δημοκρατίας και χρηστής διακυβέρνησης. Είναι, όπως επισημαίνει, το ακριβώς αντίθετο του bitcoin, ενός κερδοσκοπικού εργαλείου με την έννοια ότι βγαίνει χρήμα από το χρήμα.