Ο Καμπανέλλης και η κληρονομιά του

Εχει και η «κριτική θεάτρου» στον τόπο μας τη μικρή και τη μικρόχαρη ιστορία της. Για πολλά χρόνια. Επειδή την κριτική των παραστάσεων ασκούσαν γνωστοί δημοσιογράφοι, πολλοί από τους οποίους ήταν και θεατρικοί συγγραφείς ή επιφυλλιδογράφοι σε καθημερινά φύλλα, τα έντυπα δεν δημοσίευαν κριτικές για έργα που έγραφαν συνεργάτες τους. Ο Ψαθάς, ο Σακελλάριος, ο Γιαλαμάς, ο Πρετεντέρης, ο Τσιφόρος, αλλά και ο Τερζάκης (που ήταν και κριτικός θεάτρου), ο Σταύρου, ο Περγιάλης, ο Λιδωρίκης ασκούσαν με κύρος και τη δραματουργία και την κριτική. Εξαιτίας αυτής της εμπλοκής συγγραφέων του θεάτρου με την κριτική, για τον ερμηνευτή που θέλει να καταφύγει στις κρίσεις μέσω της θεσμικής κριτικής για να τεκμηριώσει θεατρολογικά και ιστορικά του θεάτρου, διαπιστώνεται έλλειψη έγκυρων κριτικών υπογραφών. Π.χ., στο «Βήμα», όπου κριτική θεάτρου έγραφε ο Τερζάκης, όταν παιζόταν έργο του, έγραφε εκτάκτως κριτική ο Παπανούτσος ή όταν ο Χουρμούζιος ήταν ταυτόχρονα στέλεχος διευθυντικό της «Καθημερινής» και Διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου, η εφημερίδα δεν έκρινε παραστάσεις του Εθνικού ή ανέθετε την κρίση σε έκτακτους συνεργάτες!

Ως εκ τούτου λείπουν για έναν σύγχρονό μας θεατρολόγο έγκυρες κριτικές απόψεις για τη δραματουργία και την παραστασιολογία μιας ολόκληρης περιόδου. Οταν είχα την τιμή να μου ανατεθεί η θεατρική κριτική στο «Βήμα», και αργότερα στα «ΝΕΑ», ήδη το 1970 εγκαινιάστηκε μια κριτική περίοδος στα θεατρικά πράγματα με άξιους συναδέλφους που δεν είχαν άλλη δέσμευση, ώστε να γράφουν χωρίς παρεξηγήσεις ανάμεσα σε συνεργάτες τις απόψεις τους. Ο Στάθης Δρομάζος, ο Τάσος Λιγνάδης, ο Θοδ. Κρητικός, ο Λέανδρος Πολενάκης, η Ελένη Βαροπούλου, αργότερα ο Γιάννης Βαρβέρης και άλλοι, με τις δοκιμιακές τους πλέον κριτικές, δημιούργησαν μια πολυφωνία ιδεολογικών, αισθητικών και θεατρολογικών απόψεων που έκτοτε τροφοδότησαν και μια σειρά διδακτορικών, όταν ιδρύθηκαν τα θεατρολογικά τμήματα στα Πανεπιστήμια (Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Πάτρα, Ρέθυμνο, Ναύπλιο).

Φέτος θα εορταστούν τα 100 χρόνια από τη γέννηση του μεγάλου θεατρικού μας πατέρα, του Ιάκωβου Καμπανέλλη. Ο ακομπλεξάριστος εκείνος πνευματικός ταγός, όχι μόνο οδήγησε, αλλά και στήριξε με το κύρος του μια σειρά συγγραφέων που λάμπρυναν και λαμπρύνουν τη θεατρική ιστορία του τόπου. Είχα τη μεγάλη ευτυχία να συνδέομαι με βαθιά φιλία και με τον Καμπανέλλη και με σχεδόν όλη τη συγγραφική γενιά που άνθησε από το 1955 και για, τουλάχιστον, 35 χρόνια. Πολλοί έχουν ήδη φύγει από τη ζωή και είναι σύμπτωμα της μίζερης πνευματικά εποχής μας που η νέα γενιά, από τα 40 και κάτω, αγνοεί μια θεατρική συγγραφική και σκηνική συγκομιδή που δεν έχει να ζηλέψει από καμιά σύγχρονή της, ευρωπαϊκή ή αμερικάνικη. Θα περιοριστώ στα αριστουργήματα των συγγραφέων που δεν υπάρχουν πλέον στη ζωή και θα τα υψώσω στην ένοχη συνείδηση στο παρόν θεατρικό μας κατεστημένο, μήπως και ντραπεί κανείς.

Ο πατριάρχης Καμπανέλλης μάς κληροδότησε σπουδαία έργα, αξεπέραστα και ως θέμα και ως φόρμα. Θα μείνω στο πρώτο και στο τελευταίο, χρονικά, αριστούργημά του: «Η αυλή των θαυμάτων» και «Ο δρόμος περνά από μέσα». Είναι δύο κείμενα υψίστης μαστοριάς που αποτελούν μια ανελέητη κριτική θεσμών, ηθών, ιδεών και έξεων μιας μεγάλης ιστορικής ενοχής και μεταμέλειας του λαού μας. Στο πρώτο είναι οι πληγές από τα πολιτικά εγκλήματα που δημιούργησαν τη Μικρασιατική Καταστροφή και στο δεύτερο γίνεται μια βαθιά τομή σε μια κοινωνία μεταπολεμική που έζησε με δανεικά, όλους τους τομείς στην ηθική, την οικονομία, τις ιδέες και τα γούστα. Στο πρώτο ήταν η ιδεολογία της παράγκας, στο δεύτερο η ιδεολογία του μαϊμουδισμού.

Η σπουδαία γενιά που άνοιξε τον δρόμο της ο Καμπανέλλης και συμπορεύτηκε μαζί του, συμπληρώνοντας ο καθένας την πορεία των εθνικών μας τραυμάτων, είναι ένα έξοχο δείγμα τίμιας και κάθετης κριτικής, μάθημα υπεύθυνο και συνάμα ανελέητο, ώστε να αποφευχθούν νέα λάθη. Αμφιβάλλω, αν το μάθημα ευδοκίμησε. Η γενιά των θεατρικών συγγραφέων έκανε το καθήκον της και τα έργα τους, που τώρα αραχνιάζουν στα ντουλάπια της ιστορίας του θεάτρου μας, αναμένουν τη στιγμή που θα ανακληθούν, ώστε να λειτουργήσουν ως ενοχές ή καθήκον για υπέρβαση.

Ο Δημήτρης Κεχαΐδης στις «Δάφνες και πικροδάφνες», που έγραψε μαζί με την Ελένη Χαβιαρά, βυθίζει βαθιά το νυστέρι σε ό,τι ονομάζουμε πολιτική ζωή, σύστημα εξουσίας, συναλλακτικά ήθη και ιδεολογικά τερτίπια, γελοιοποιήσεις όλης της πανάρχαιας πολιτικής ιστορίας του τόπου. Ο Κεχαΐδης ξεγυμνώνει, αλλά δεν εξευτελίζει. Βουβά θρηνεί για την εθνική κατάντια σε μια χώρα που πριν αιώνες εφηύρε την πολιτική ηθική και τη μετέτρεψε σε αλισβερίσι και παζάρι συνειδήσεων.

Ο Κώστας Μουρσελάς, στο αριστουργηματικό του «Ενυδρείο», εισχωρεί στα υπόγεια, αλλά και στα ρετιρέ της μεταπολεμικής άρχουσας τάξης, που ευτέλισε τις αξίες της Αντίστασης, εξαγόρασε έναντι πινακίου φακής τις ιδέες της ελευθερίας, της ανεξαρτησίας και της ιστορικής μνήμης και ύψωσε στη θέση τους την ευτέλεια, το ψεύδος, την ιδεολογική φενάκη και την ηθική αποχαλίνωση. Εκθέτει μια μεταπολεμική τάξη νεόπλουτων που μεταποίησαν τους αγώνες για ελευθερία σε ασυδοσία συμφερόντων με πλαστά χαρτιά.

Ο Βασίλης Ζιώγας βυθίζεται στην ιστορία και ξαναεκτιμά τη διαδρομή που ξεκίνησε το πολιορκημένο Μεσολόγγι. Ξετινάζει όλο τον μύθο της ιστορίας μας και τις οφειλές μας, τάχα μου, στην ευρωπαϊκή πολιτική ιστορία και διαπιστώνει με βουβό κλάμα και μακάβριο φλέγμα στο αριστούργημά του «Το Μπουκάλι» πως αυτός ο τόπος κατόρθωσε να κάνει μια επανάσταση για να την εγκλωβίσει σε ένα μπουκάλι, όπως αυτά που εκτίθενται στα ιατρικά μουσεία με έμβρυα μέσα στη φορμόλη. Εδώ φορμόλη ενός ιστορικού ταριχευτικού ιδεολογήματος.

Η Λούλα Αναγνωστάκη έγραψε έξοχα έργα, όλα μιας βαθιάς κριτικής για τον τρόπο που μια πολιτική και εκπαιδευτική ηγεσία αλλοτρίωσε με συνεχείς συμβιβασμούς ό,τι κατόρθωσε σε καιρούς εθνικής αφύπνισης. Στη «Νίκη» ακολουθεί μια γενιά δημιουργικών γενεών στην ξενιτιά, στη μετανάστευση και στην αποξένωση από το ήθος της γενναίας ιστορίας, ενώ με βουβό κλάμα παρακολουθεί τα εμφύλια πάθη να θεριεύουν ανάμεσα σε παγιδευμένους σε ιδεολογήματα ανθρώπους, ακόμη και εκεί που η μοίρα τους είναι κοινή και εξαγορασμένη.

Ο Στρατής Καρράς, στο θαυμάσιο και τραυματικό ιδεολογικά αριστούργημά του «Ο Μουγγός», βλέπει τη γενιά που αγωνίστηκε για έναν ελεύθερο και ανεξάρτητο βίο, που μάτωσε για να επιβιώσει, διχάστηκε, αιματοκυλίστηκε για να βρει διέξοδο, σε μιαν εποχή που τα πάντα στην υφήλιο παραδίδονταν στον εξοπλισμό της βίας και στον αφοπλισμό της προσωπικότητας. Ο ήρωας του Καρρά σιωπά, βουβαίνεται, αρνείται να συμπράξει με την ευτέλεια και τους συμβιβασμούς, συνεχίζοντας με τη σιωπή του την αντίδραση στο ξεπούλημα των αξιών και των ιδεών.

Ο Μήτσος Ευθυμιάδης, στο αριστούργημά του «Ο Φονιάς», ανατέμνει το «πτώμα» της παλιάς έντιμης ηθικής, όταν η τιμή έμοιαζε με το καρβέλι στο οικογενειακό τραπέζι και οι αξίες είχαν τη θαλπωρή του μητρικού μαστού. Τότε που ο φόνος για την τιμή των οικογενειακών ηθών ήταν αντικείμενο της τραγωδίας και όδευε προς την κάθαρση και όχι αστυνομικό δελτίο και τιμοκατάλογος ποινών.

Ο Γιώργος Σκούρτης στο δικό του έξοχο έργο, μια σειρά ενιαίας δραματουργικής σύλληψης μονοπράκτων με τον τίτλο «Κομμάτια και θρύψαλα», ανατέμνει το «πτώμα» της μεταπολιτευτικής Ελλάδας για να δείξει πως τίποτα πια μετά τη λύση συνεχείας της δικτατορίας δεν θα ήταν, όπως πριν. Τώρα, σε μια έξοχη καταγραφή των καταρρακωμένων ηθών και μια εξευτελιστική εμπορευματοποίηση των ιδεών, τα πάντα είναι στο ράφι του σαράφη, προς εκποίηση ή πορεία προς τις χωματερές της ιστορίας.

Ο σπουδαίος Παύλος Μάτεσις μας παρέδωσε ένα εξαίσιο τραγικό δράμα, θα έλεγα τραύμα, της κοινής μας ιστορικής μοίρας. Στην «Εξορία», με βουβό κλάμα, αναζητεί την αλήθεια μέσα στα εμφύλια πάθη, όπου ανθούν έξοχα χαμολούλουδα ελπίδας του μέλλοντος και δίπλα αγριόχορτα ανθρωποφάγα. Ενα άπαιχτο έργο του Μάτεσι, πράγμα που αποδεικνύει την απαξίωση του παρόντος θεάτρου μας για την παιδεία του λαού μας, έστω κι αν χρειαστεί να ντραπούμε ή να μεταμεληθούμε (εξάλλου, αυτός δεν είναι ο σκοπός της τύψης, ανέκαθεν;), είναι το δράμα του «Η Βουή», όπου σε ένα μουσείο αρχαιολογικό που περιφέρονται τουρίστες και ανερμάτιστοι, σύγχρονοι Ελληνες, ζωντανεύουν αόρατοι οι τραγικοί Ατρείδες, έκπληκτοι για το γεγονός πως η τραγωδία και η κάθαρση έγιναν τουριστικό θέαμα και εισπρακτικός θρίαμβος των κληρονόμων της τραγικής μοίρας.

Αλήθεια, θα βρεθεί ένας, έστω κρατικός φορέας, να ανεβάσει αυτό το έξοχο έργο ενός σπουδαίου πνευματικού συμπολίτη στο θέατρο και την πόλη των ιδεών;